ریشه‌یابی نام محلات قدیمی تهران: از قاجار تا امروز

دلایل نامگذاری محلات قدیمی تهران، داستانی شنیدنی از تاریخ و فرهنگ این کلان‌شهر کهن است. کمتر کسی از چرایی انتخاب نام‌های آشنایی چون اقدسیه، یوسف‌آباد، جماران و ده‌ها محله دیگر اطلاع دارد؛ حتی گاهی روایت‌های متفاوتی میان سالخوردگان نیز شنیده می‌شود. این نام‌ها اغلب ریشه‌ای تاریخی دارند و بخشی از هویت تهران را تشکیل می‌دهند.

پیش از آنکه آقامحمدخان قاجار، تهران را به پایتختی برگزیند، این شهر صرفاً قصبه‌ای کوچک در مجاورت ری و ورامین بود. اما با انتخاب تهران به عنوان پایتخت، شاهان و شاهزادگان قاجار به توسعه و آبادانی آن پرداختند و در این میان، هر محله نامی مخصوص به خود گرفت که غالباً بر اساس رویدادها، افراد یا ویژگی‌های خاص آن منطقه انتخاب شده بود. در این مقاله به بررسی ریشه‌های تاریخی و دلایل نامگذاری برخی از این محلات قدیمی تهران می‌پردازیم.

اقدسیه: از حصار ملا تا کاخ همسر شاه

محله اقدسیه در گذشته با نام «حصار ملا» شناخته می‌شد. اما زمانی که ناصرالدین شاه قاجار، زمین‌های این منطقه را به باغ تبدیل کرد و برای یکی از همسرانش کاخی در آنجا بنا نهاد، این مکان به نام «اقدسیه» معروف شد. این تغییر نام، نشان‌دهنده نفوذ و اهمیت افراد در تعیین سرنوشت نام‌گذاری مکان‌ها در دوران قاجار است.

امینیه و اقدس‌الدوله: داستانی از اعتماد و نزدیکی به دربار

اقدس یا اقدس‌الدوله، عمه «ملیجک معروف» و نام اصلی‌اش زبیده خانم بود. او ابتدا به عنوان پرستار و خدمتکار وارد اندرونی ناصرالدین شاه شد و به دلیل امانت‌داری و خوش‌خدمتی، به القابی چون امینه اقدس و اقدس‌الدوله رسید و در نهایت به یکی از همسران شاه تبدیل شد. برادر او، میرزا محمدخان (پدر ملیجک)، نیز به واسطه اعتماد شاه به او، به «امین‌الخاقان» معروف شد. نام محله امینیه نیز به همین دوران و افراد مرتبط با دربار بازمی‌گردد.

یوسف‌آباد: باغ‌های مستوفی‌الممالک و دروازه قنات

محله یوسف‌آباد در شمال غربی دارالخلافه ناصری قرار داشت و دارای باغ‌های متعددی بود که متعلق به میرزایوسف آشتیانی، مستوفی‌الممالک، بود. او پس از احداث این منطقه، آن را به نام خود «یوسف‌آباد» نامید. این محله همچنین دارای قناتی بود که به داخل شهر تهران وارد می‌شد و دروازه یوسف‌آباد نیز به همین مناسبت نام گرفته بود. در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، اراضی یوسف‌آباد به مستخدمین دولت واگذار شد و بخشی از آن نیز به بیمارستان ارتش تبدیل گردید.

پل چوبی: یادگاری از خندق‌های دفاعی

یکی از دروازه‌های دارالخلافه ناصری، دروازه شمیران بود که در مدخل خیابان نظامیه امروزی قرار داشت. در اطراف دروازه‌ها، خندق‌های پرآبی برای دفاع از شهر وجود داشت. برای عبور از این خندق‌ها، از یک پل چوبی بزرگ استفاده می‌شد. اگرچه امروزه نه از آن دروازه و نه از آن خندق اثری باقی نمانده است، اما این محل همچنان به نام «پل چوبی» شناخته می‌شود.

کامرانیه: از زمین‌های وزیر امور خارجه تا کامران میرزا

این محل که در شرق تجریش واقع شده، ابتدا متعلق به میرزاسعیدخان، وزیر امور خارجه، بود. پس از آن، کامران میرزا، پسر بزرگ ناصرالدین شاه، با خرید زمین‌های حصار بوعلی، جماران و نیاوران، این منطقه را «کامرانیه» نامید. این محله با قنات و رودخانه دارآباد مشروب می‌شد و محصولات کشاورزی و باغی داشت.

قلهک: ترکیبی از قلعه و گذرگاه مهم

نام «قلهک» از دو کلمه «قله» و «ک» تشکیل شده است. «قله» به معنای بلندی و «ک» که مخفف «کلات» به معنای قلعه است. عقیده اهالی بر این است که به دلیل اهمیت قلهک به عنوان گذرگاه مهم در مسیر لشگرک، ونک و شمیران، این نام بر آن نهاده شده است. آب این منطقه از هفت رشته قنات و رودخانه دربند تأمین می‌شد و ساکنان آن به کشاورزی و کارگری در کارخانه‌های مهمات‌سازی و ضرابخانه مشغول بودند.

محمودیه: از باغ عباسیه تا نام پسر علاءالدوله

این محل در گذشته باغی متعلق به حاج میرزا آقاسی، رئیس‌الوزراء محمدشاه قاجار، بود. نام اصلی او ملاعباس ماکویی بود و به همین دلیل، محمودیه قبلاً «عباسیه» نامیده می‌شد. بعدها علاءالدوله این باغ بزرگ را خرید و به نام پسرش، محمودخان احتشام‌السلطنه، «محمودیه» نامید.

“نام‌گذاری محلات تهران، بازتابی از تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دوران‌های مختلف است و هر نام، سرگذشتی را روایت می‌کند.”

جماران: مارها یا سنگ‌های بزرگ؟

زمین‌های ده جماران متعلق به سیدمحمدباقر جمارانی، از روحانیون معروف عصر ناصری، بود. برخی معتقدند که به دلیل فراوانی مار در کوه‌های این محله، نام «جماران» از آنجا گرفته شده است. عده‌ای دیگر اما بر این باورند که «جمر» و «کمر» به معنی سنگ بزرگ است و چون سنگ‌های بزرگی در این مکان وجود داشته، ده به «جمران» (محل به دست آمدن سنگ بزرگ) نامیده شده است.

داودیه و نیاوران: معاوضه زمین و تغییر نام

میرزاآقاخان نوری، ملقب به اعتمادالدوله، با کمک انگلستان، قریه چیذر را به همسرش پیشکش کرد و در عوض، شاه نیز قریه چیذر را به وی داد. پس از این معاوضه، نام «کردوی» به «نیاوران» تغییر یافت. نیاوران بعدها به نام «صاحبقرانیه» نیز خوانده شد که هنوز هم شکوه خود را حفظ کرده است.

امیریه و منیریه: یادگاران کامران میرزا

کامران میرزا، پسر سوم ناصرالدین شاه، که به القابی چون نایب‌السلطنه، امیرکبیر و وزیر جنگ دست یافت، در سمت غربی تهران باغ و عمارتی بنا نهاد که به نام «امیریه» معروف شد. او همچنین در شمال عمارت امیریه، باغ و عمارتی به نام مادرش بنا کرد و آن را «منیریه» نامید. این دو محله و خیابان‌هایشان هنوز نیز به نام این دو باغ شناخته می‌شوند. باغ‌های امیریه و منیریه بیش از هفتصد هزار متر مربع وسعت داشتند و در دوره پهلوی اول، عمارت امیریه به دانشکده افسری تبدیل شد.