مراسم زار در هرمزگان؛ ریشه‌های تاریخی و آداب عجیب
مراسم زار در هرمزگان یکی از آیین‌های بومی و تاریخی است که ریشه در باورهای عمیق مردم جنوب ایران دارد. این مراسم که بیشتر در سواحل خلیج فارس و به ویژه در استان هرمزگان و جزیره قشم رواج دارد، بازتابی از فرهنگ آمیخته با آداب و رسوم آفریقایی و شبه‌قاره هند است. باور بر این است که برخی بیماری‌های مزمن و روحی ناشی از تسخیر روح یا «باد» است که تنها با اجرای این مراسم خاص قابل درمان است.
در این آیین، افراد مبتلا به بیماری‌هایی که با روش‌های پزشکی معمول درمان نمی‌شوند، به نزد «بابازار» یا «مامازار» مراجعه می‌کنند. این مراسم شامل رقص، آواز و نواختن سازهای خاص است و هدف آن آرام کردن «باد» و بازگرداندن تعادل روحی و جسمی به فرد بیمار است. در ادامه به بررسی دقیق‌تر تاریخچه، انواع بادها و جزئیات این مراسم می‌پردازیم.
ریشه‌های تاریخی و باورهای مراسم زار
درباره منشأ دقیق این مراسم اطلاعات تاریخی دقیقی در دسترس نیست، اما گمانه‌زنی‌ها نشان می‌دهد که عقاید مربوط به «بادهای زار» احتمالاً از راه حبشه (اثری) و آفریقا به سرزمین‌های اسلامی راه یافته است. این آیین در جنوب ایران تفاوت‌های ظریفی با مراسم مشابه در آفریقا یا شبه‌قاره هند دارد، اما همچنان رنگ و بوی آفریقایی خود را حفظ کرده است.
در این باورها، تمام باباها و ماماهای اهل هوا سیاه‌پوست هستند و آوازها و صدای پای‌کوبی گروهی ساحل‌نشینان، چه در عروسی و چه در عزا، شور و حال خاصی دارد. «اهل هوا» کسانی هستند که گرفتار یکی از بادها شده‌اند. بادها در این باور، قوای مرموز و جادویی هستند که بر نوع بشر مسلط‌اند و راهی جز تسلیم شدن و قربانی دادن در برابر آن‌ها وجود ندارد.
انواع بادها و نقش بابازار
وقتی کسی گرفتار یکی از بادهای مرموز می‌شود، باید پیش بابا یا مامای زار برود تا طی مجالس و مراسمی خاص، باد را از تن بیمار خارج کنند. پس از شفا و بیرون رفتن باد، آن شخص در جرگه اهل هوا درمی‌آید. باباهای زار معتقدند اشخاصی که مبتلا به سردرد، چشم‌درد یا دل‌درد می‌شوند و از طریق توصیه‌های پزشک بهبود نمی‌یابند، باید برای درمان به نزد بابا یا مامای زار بروند.
این مراسم بیشتر در جزیره قشم و بندر لنگه، معمولاً در شب‌های چهارشنبه انجام می‌شود. بابای زار عده‌ای را مأمور می‌کند چوب خیزران به دست گیرند و دور آبادی و خانه‌ها بگردند و با این علامت، زاری‌ها آگاه می‌شوند که مراسم برگزار خواهد شد. زنان و مردان لباس‌های خود را می‌پوشند، موهای خود را شانه زده، عطر مخصوص بر صورت و تن خود می‌پاشند و برای رقص و بازی زار آماده می‌شوند.
| نام باد | ویژگی‌ها و تأثیرات |
|---|---|
| باد زار | همه کافرند، به جز عده‌ای محدود، همه را باد سرخ می‌گویند. |
| نوبان | شخص را علیل، بی‌حرکت و افسرده می‌کند. |
| باد مشایخ | عده‌ای مسلمان و پاک و بی‌خطر و عده‌ای خطرناک هستند. |
| باد جن | بادهای زمینی یا زیرزمینی، همه خطرناک و زنجیری. |
| باد پری | شامل پری‌های کافر و اهل حساب، شخص را مبتلا می‌کند. |
| باد دیو | قد بسیار بلند دارد، در بیابان‌ها و جزایر به انسان برمی‌خورد. |
| باد غول | از دور همچون شتری مست پیدا می‌شود و هر کس سر راهش باشد بی‌جان می‌شود. |
تشخیص زار و انواع موسیقی
زار را از زبانی که دارد می‌شناسند که از کدام خاک یا از کدام دیار آمده است. این تشخیص توسط بابازار یا مامازار صورت می‌گیرد. بابا برای تشخیص اینکه فرد واقعاً مبتلا به نوعی باد هست یا نه، نوعی درمان گیاهی را به تن فرد می‌آبازار با خیزران خود، آهسته به بیمار می‌زند و بیمار با ضربه آهنگ، سر خود را به چپ و راست حرکت می‌دهد. موسیقی عنصری است که فرد زاری را به سوی خود می‌طلبد.
هر زار موسیقی و شعر مخصوص دارد که ریتم آن بنابر نوع شعر تغییر می‌کند. موسیقی جنوب تقریباً به سه دسته تقسیم می‌شود: دسته اول بیشتر به کشورهای عربی شامل عراق، مصر و سوریه، کویت و بعضی کشورهای خلیج فارس گرایش دارند. دسته دوم بعضی به کشورهای هند و پاکستان و افغانستان گرایش دارند. دسته سوم به کشورهای سواحل آفریقا و هندوستان و کشورهای جنوبی خلیج فارس گرایش دارند.
📌 نکته مهم: در مراسم زار، استفاده از دوای مخصوصی که معجونی است از کُندرک، ریحان، گشته، زعفران، هل، جوز و زبان جوجه تهیه می‌شود، نقش کلیدی در روند درمان و آماده‌سازی بیمار دارد.
محرمات اهل هوا
هر کس که در جرگه اهل هواست، همیشه باید لباس تمیز و سفید تن کند و مرتب خود را بشوید و معطر کند. همچنین باید از محرمات خاصی دوری کند. از جمله این محرمات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. حق ندارد به مرده دست بزند (چه مرده انسان و چه مرده حیوان).
۲. نباید به نجاست دست بزند و خود را آلوده کند.
۳. نباید جارو، لنگه کفش و غلیان را از بالای سر بیمار رد کنند.
۴. نباید لباس کثیف بر تن کند.
۵. اگر کسی بخواهد سیگارش را با سر غلیان یک نفر از اهل هوا روشن کند، ابتدا باید اجازه بگیرد، وگرنه باد آن شخص به آزار مرکبش می‌پردازد.
۶. نباید می‌خورد و مست با نامحرم نزدیکی کند.
سوالات متداول
❓ مراسم زار در هرمزگان چه هدفی دارد؟
✅ هدف اصلی این مراسم آرام کردن «باد» یا روح تسخیرکننده و درمان بیماری‌های روحی و جسمی است که با روش‌های پزشکی معمول درمان نمی‌شوند.
❓ بابازار و مامازار چه کسانی هستند؟
✅ آن‌ها افرادی هستند که خود به بیماری زار مبتلا شده و درمان یافته‌اند و اکنون وظیفه درمان دیگران و اجرای مراسم زار را بر عهده دارند.
❓ چرا مراسم زار بیشتر در شب‌های چهارشنبه برگزار می‌شود؟
✅ در باورهای محلی جنوب ایران، شب‌های چهارشنبه زمان مناسبی برای ارتباط با عالم غیب و انجام مراسمات خاص مانند زار در نظر گرفته می‌شود.
جمع‌بندی
مراسم زار در هرمزگان آیینی کهن است که نشان‌دهنده تنوع فرهنگی و باورهای عمیق مردم جنوب ایران است. این مراسم با ترکیبی از موسیقی، رقص و آداب خاص، تلاش می‌کند تا تعادل روحی و جسمی افراد مبتلا به «باد» را بازگرداند. شناخت این آیین‌ها به درک بهتر فرهنگ بومی و تاریخچه مردم منطقه کمک شایانی می‌کند.
