اعداد و فرهنگ مردم / تفکر مردم در مورد اعداد

باورهای فرهنگی درباره اعداد ریشه در تاریخ دارد. توجه به اعداد و قائل شدن ویژگی‌های غیرکمی برای آنها، سابقه دیرین در زندگی بشری دارد. در بسیاری از فرهنگ‌ها همچون فرهنگ بابلی، هندو، فیثاغورثی و… اعداد، اصل و بنیان جهان عینی محسوب گردیده و هماهنگی نهفته در عالم به شمار می‌روند. این باورها نشان می‌دهند که اعداد تنها نمادهای ریاضی نیستند، بلکه دارای معانی عمیق و تاثیرات ملموس بر رفتار انسان‌ها هستند.

امروزه نیز با جستجو در اکثر جنبه‌های زندگی بشری، نمونه‌های بسیاری از این قبیل می‌توان یافت که در آن، اعداد علاوه بر ارزش کمی، از جایگاه و ویژگی کیفی و معنوی نیز برخوردار می‌باشند. وجه کمی آنها در پس این خصلت، فراموش شده و ویژگی، ارزش و جایگاه متفاوتی به خود گرفته و اعتقاد، رفتار و عملکرد مردم را تحت تاثیر قرار می‌دهند. در ادامه به بررسی دقیق‌تر این موضوع می‌پردازیم.

ریشه‌های تاریخی و فلسفی اعداد

در پی این موضوع، بابلیان و فیثاغورثیان همواره سعی داشتند که با فراموش‌نکردن عددی، آن را نرنجانند. همچنین فیثاغورث و یارانش اعتقاد داشتند که همه نمودهای جهان، چه زمینی و چه آسمانی بازتابی از اعداد هستند. این اعتقاد توسط برخی نو فیثاغورثیان اینچنین بیان شده است که «هر چیز که بتوان آن را شناخت، عدد دارد. زیرا ممکن نیست که بتوان بدون عدد چیزی را درک کرد یا شناخت.» از نظر افلاطون نیز اعداد مظهر هماهنگی عالمند و از نظر ارسطو، عدد منشأ و جوهر همه چیز است. همچنین در فلسفه یونانی، برای اعداد، جنیست قائل می‌شوند.

اعداد خوش‌یمن و نحس در فرهنگ‌های مختلف

قائل‌شدن خصلت‌هایی همچون «مقدس»، «خوش‌یمن»، «بدیمن»، «نحس» و از این قبیل، عمومی‌ترین و برجسته‌ترین مواردی است که به اعداد نسبت داده می‌شود. به عبارتی دیگر در حوزه فرهنگ و باور عامه، اعداد به ۲ دسته خوش‌یمن (مقدس) و بدیمن (نحس) تقسیم می‌شوند که براساس این باور، دسته اول باعث خوش‌شانسی شده و دسته دوم بدشانسی به همراه دارد. مثلا نزد مسیحیان عدد ۴ و ۷ مقدس و در مقابل عدد ۶ منفور شمرده می‌شود. در پی این موضوع، عدد ۶۶۶ عدد بدیمنی در میان مسیحیان است و حتی آن را نماد شیطان می‌دانند.

بابلی‌ها و ایرانی‌ها، ۶۰ و مضارب ۶۰ را ترجیح داده‌اند. در آیین مانوی عدد ۵ و سپس ۷، کمال اهمیت را دارد. در چین «۸» عدد شانس مردم است. تا بدانجا که اساس بسیاری از برنامه‌ریزی‌های مردم این کشور قرار می‌گیرد. علاوه بر عدد ۸، چینی‌ها به اعداد ۶، ۷ و ۹ هم علاقه‌مندند و از اعداد ۴، ۳ و ۱ می‌پرهیزند. همچنین در این کشور و تایوان به دلیل شباهت تلفظ عدد ۴ به کلمه «مردن»، نحس و منفور است. از این‌رو، در بیشتر هتل‌ها، طبقه یا اتاقی با شماره ۴ ساخته نمی‌شود و حتی در چینش صندلی اتوبوس‌ها نیز، صندلی با شماره ۴ وجود ندارد.

عدد ۱۳ و افسانه‌های سیزده به در

در بیشتر کشورها نسبت به عدد ۱۳ دیدگاه‌ها و باورهای منفی وجود دارد و آن را عدد نحسی می‌دانند. در میان این اعداد، ۱۳ فراگیرترین و آشناترین عددی است که در ایران و اکثر کشورهای دیگر نامیمون و نحس شناخته شده و افراد همواره از آن دوری می‌جویند. مثلا در ایران اگر از برخی کوچه پس کوچه‌های قدیمی گذر کنیم، هنوز پلاک‌های ۱ ۱۲ را خواهیم دید که ساکنانشان برای در امان ماندن از نحسی عدد ۱۳، آن را جایگزین عدد واقعی پلاک که ۱۳ است، کرده‌اند و حتی برخی با وحشت از جادوی عدد ۱۳، در هنگام شمارش، با گفتن واژه «زیاده» از آن می‌گذرند.

جالب این‌که هواپیماهای بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی نیز به مانند شرکت هواپیمایی هما، با توجه به این باور، صندلی ردیف ۱۳ ندارد! و از سوی دیگر، نامبارکی و نحسی این عدد در باور مردم، زمینه‌ساز مراسم سیزده به در گردیده است که در پی این اعتقاد، برای رهایی از شر آن، به دامان طبیعت پناه برده و نحسی ۱۳ را با خوشگذرانی، خوشگویی و خوش‌خوری به در می‌کنند، تا شاید در تقسیم بلا، فراموش شده و از قلم بیفتند! (هرچند بسیاری با رد این بحث، معتقدند در فرهنگ ایران هیچ روزی نحس نبوده و همه روزها مقدس و مبارک می‌باشند. و پناه بردن به دامن مام طبیعت را مربوط به الهه باران می‌دانند که روز سیزدهم فروردین به آن متعلق است).

عدد ۴۰ و نمادهای معنوی

در مقابل این اعداد، اعدادی به مانند ۷ و ۴۰، از جمله اعدادی هستند که با تصور هاله‌ای از تقدس و تبرک برای آنها، در اکثر جوامع و فرهنگ‌ها، از ارج و منزلت خاصی برخوردار هستند. عدد ۷ از دیرباز مورد توجه اقوام مختلف جهان بوده و اغلب در امور ایزدی و نیک به کار می‌رفته است. وجود عواملی مانند تعداد سیاره‌های مکشوف جهان باستان و همچنین رنگ‌های اصلی (زرد، آبی، نارنجی، سرخ، بنفش، سبز و نیلی)، بازگوی رجحان و جنس فکری انسان) سن انبعاث پیامبر(ص)‌ و این‌که حضرت یونس، ۴۰ سال در دل ماهی ( نهنگ) بود تا پالوده و پاک از کام او بیرون آمد» و هزاران مورد دیگر نمودهایی از جایگاه این عدد است.

آنا کراسنولسکا (Anna krasnowolska) ، پژوهشگر لهستانی درخصوص وجود دوره‌های خاص ۴۰ روزه در زندگی افراد می‌نویسد: «… در آیین‌های خانوادگی، چله دوره ۴۰ روزه‌ای است که شخص و موجودیت او با یک وضع مهم و حساس برخورد پیدا می‌کند. این مواقع عبارتند از: تولد، ازدواج یا مرگ. طی مدت ۴۰ روز بعد از هر یک از این مراحل، شخص و خانواده‌اش به طور خاصی آسیب‌پذیر می‌شوند و در معرض حمله ارواح شیطانی قرار می‌گیرند. این به معنای یک دوره اغتشاش و فترت است که بعد از هر انتقال به یک مرحله تازه از زندگی اتفاق می‌افتد…»

همچنین دانشمندان مسلمان، بویژه آنان که مشرب عرفانی دارند؛ به عدد ۴۰ در زمینه خودسازی با دیده اهمیت می‌نگرند و برای این عدد در فعلیت یافتن استعدادهای انسان و کامل شدن ملکات اخلاقی و پیمودن درجات معرفت تاثیری ویژه، قائل می‌شوند. عدد ۴۰ در قرآن، روایات اسلامی سمبل آغازین تکامل و کمال، جلوه پختگی است: میقات ۴۰ روزه موسی (ع)، مبعوثی پیامبر در ۴۰ سالگی، اتمام خلقت آدم بعد از ۴۰ صباح، انقطاع وحی بر پیامبر به مدت ۴۰ روز، توقف ۴۰ روز آدم بر کوه صفا و سجده برای خدا، ۴۰ ذرع بودن حریم مسجد. گریه ۴۰ روز آدم(ع) در فراق بهشت، محکوم شدن قوم بنی‌اسرائیل به ۴۰ سال سرگردانی در پی کفران نعمت و پرستش گوساله، برگزاری مراسم چهلم برای مرده در پی قطع علاقه روح با بدن در چهلمین روز وفات و… نمونه‌هایی از اسرار عدد ۴۰ است.

سوالات متداول