سرنوشت خواهر و برادران محمدرضا پهلوی پس از انقلاب

سرنوشت خواهر و برادران محمدرضا پهلوی پس از سقوط رژیم پهلوی و خروج خانواده سلطنتی از ایران، موضوعی است که همواره مورد توجه علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران بوده است. رضاشاه پهلوی، بنیان‌گذار سلسله پهلوی، دارای ۱۱ فرزند از همسران مختلف بود که هر یک مسیر زندگی متفاوتی را طی کردند. محمدرضا پهلوی به عنوان آخرین پادشاه ایران، پس از فرار از کشور، به سرعت از حمایت رهبران منطقه‌ای و غربی بازماند و در نهایت در مصر درگذشت. اما آنچه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، سرنوشت برادران و خواهران اوست که هر کدام در شرایطی خاص، یا در ایران ماندند و یا در کشورهای مختلف پراکنده شدند و زندگی‌های متفاوتی را تجربه کردند.

مطالب مرتبط با «سرنوشت خواهر و برادران محمدرضا پهلوی»: «سفر محمدرضا شاه پهلوی به آمریکا و کاخ سفید+ عکس» و «عکس‌های منتشرنشده محمدرضا شاه پهلوی در کیش!»

بررسی دقیق زندگی این افراد نشان می‌دهد که چگونه سیاست‌های رضاشاه و محمدرضا پهلوی بر زندگی خصوصی فرزندان آن‌ها تأثیر گذاشت. برخی از آن‌ها مانند علیرضا پهلوی در جوانی و در شرایطی مبهم جان باختند، برخی دیگر مانند اشرف پهلوی به دلیل دخالت‌های سیاسی و زندگی پرفراز و نشیب خود در معرض انتقادات شدید قرار گرفتند و برخی دیگر نیز مانند شمس پهلوی و همدم‌السلطنه، زندگی‌ای آرام‌تر اما دور از دربار را سپری کردند. در این مقاله به تفصیل به بررسی زندگی و مرگ هر یک از این افراد می‌پردازیم.

علیرضا پهلوی؛ مرگ زودهنگام در سانحه هوایی

علیرضا پهلوی، دومین پسر و پنجمین فرزند رضاشاه و برادر تنی محمدرضا پهلوی بود که در سال ۱۳۰۱ به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در تهران و سپس در شهر لوزان سوئیس گذراند و در سال ۱۳۱۵ به ایران بازگشت. علیرضا وارد دانشکده افسری شد و در سال ۱۳۲۰ فارغ‌التحصیل گردید. او همراه پدرش به تبعیدگاه سن‌موریس رفت و تا زمان مرگ رضاشاه در کنار او بود. پس از بازگشت به ایران، علیرضا در سال ۱۳۲۳ وارد ارتش فرانسه شد و تا سال ۱۳۲۶ در آنجا خدمت کرد. در دوران خدمت در فرانسه، او با دختری لهستانی‌تبار ازدواج کرد که از این ازدواج پسری به نام شاهپور به دنیا آمد، اما دربار ایران این ازدواج را به رسمیت نشناخت و همسر و فرزند او در پاریس زندگی می‌کردند.

علیرضا پهلوی در ۶ آبان ۱۳۳۳، درست در زمانی که شایعه ولیعهدی او به دلیل بچه‌دار نشدن محمدرضا شاه و ثریا اسفندیاری بر سر زبان‌ها بود، در یک سانحه هوایی کشته شد. علت دقیق این سانحه تا امروز محل بحث است، اما جنازه او در کنار جسد مومیایی پدرش، رضاشاه، که از آفریقا به ایران آورده شده بود، در شهر ری به خاک سپرده شد. مرگ زودهنگام علیرضا، یکی از نقاط عطف تاریخ خاندان پهلوی محسوب می‌شود.

علیرضا پهلوی در یک سانحهٔ هوایی کشته شد

اشرف پهلوی؛ خواهر دوقلو و جنجال‌های سیاسی

اشرف پهلوی، خواهر همزاد محمدرضا پهلوی، نام اصلی‌اش زهرا بود که بعدها به اشرف‌الملوک و سپس اشرف تغییر یافت. او پس از اتمام تحصیلات، بنا به توصیه پدرش با علی قوام، پسر قوام‌الملک شیرازی ازدواج کرد که این ازدواج پس از ۲۰ ماه به طلاق انجامید. وقتی رضاشاه مجبور به ترک ایران شد، اشرف مأموریت یافت تا یاور و همدم برادرش محمدرضا باشد. اشرف دومین ازدواج خود را با احمد شفیق، خواهرزاده ملک فاروق پادشاه مصر انجام داد. او در دوران نخست‌وزیری مصدق به دلیل دخالت در سیاست و حمایت از مخالفان دولت از کشور تبعید شد و به فرانسه رفت.

اشرف پهلوی به دلیل نوع شخصیت و دخالت‌هایش در سیاست ایران، دست داشتن در معاملات مالی و اقتصادی و همچنین زندگی خصوصی جنجال‌برانگیز، مورد انتقاد شدید مخالفان حکومت پهلوی قرار داشت. فساد مالی و اخلاقی او به حدی بود که حتی ساواک را به واکنش واداشت و رفتارهای او را مغایر شئون سلطنت گزارش کرد. اشرف بعد از سال ۱۳۴۰ با جوان تحصیل‌کرده‌ای به نام مهدی بوشهری‌پور در پاریس ازدواج کرد. او در سال‌های پس از انقلاب در آمریکا زندگی می‌کرد و در نهایت در تبعید درگذشت.

اشرف پهلوی خواهر دوقلوی شاه بود

غلامرضا پهلوی؛ نماینده شاه در مجامع بین‌المللی

غلامرضا پهلوی، ششمین فرزند و سومین پسر رضاشاه بود. مادرش پس از مدتی از رضاشاه جدا شد و غلامرضا تنها با مادرش بزرگ شد. او تحصیلات ابتدایی را گذراند و سپس به همراه سه تن از برادران ناتنی‌اش به مدرسه انستیتو لو روزه در سوئیس فرستاده شد. پس از اتمام تحصیل، او به ایران بازگشت و وارد دبیرستان نظام شد. غلامرضا پس از کنار رفتن رضاشاه از سلطنت، به همراه پدر مجبور به ترک ایران شد و پس از مرگ پدر، اجازه بازگشت به او داده نشد و ناچار به دانشگاه پرینستون آمریکا رفت.

غلامرضا پهلوی در سال ۱۳۲۷ دوره دانشکده افسری را به پایان برد و به تدریج مدارج نظامی را طی کرد تا در سال ۱۳۵۰ درجه سرتیپی را کسب کرد. او ریاست کمیته ملی المپیک، ریاست باشگاه سوارکاران و آجودانی ویژه شاه را بر عهده داشت. غلامرضا در بسیاری از مجامع و محافل بین‌المللی به نمایندگی از شاه شرکت می‌کرد. فعالیت‌های اقتصادی گسترده و نامشروع او زبانزد خاص و عام بود و همواره حاشیه‌ساز بود.

غلامرضا پهلوی ششمین فرزند و سومین پسر رضا شاه بود

غلامرضا پهلوی در بسیاری از مجامع و محافل به نمایندگی از شاه شرکت می‌کرد

سرنوشت سایر اعضای خاندان پهلوی

عبدالرضا پهلوی در مهرماه ۱۳۰۳ به دنیا آمد و ریاست کانون بانوان ایران را بر عهده داشت. او در دوران جنگ جهانی دوم و اشغال ایران، تلاش‌هایی برای حفظ جایگاه خانواده انجام داد. شمس پهلوی، خواهر بزرگ محمدرضا، در شهریور ۱۳۵۷ کشور را ترک کرد و در ترینیداد و توباگو ساکن شد. او در سال ۱۳۷۴ در سن ۷۸ سالگی درگذشت و در کالیفرنیا به خاک سپرده شد. همدم‌السلطنه، نخستین فرزند رضاشاه، که نام اصلی‌اش فاطمه بود، زندگی‌ای آرام‌تر داشت و در سال ۱۳۵۷ در تهران درگذشت.

صدیقه پهلوی، فرزند رضاشاه از زهرا سوادکوهی، تا زمان انقلاب با نام خانوادگی پدرخوانده‌اش کدویی شناخته می‌شد و هرگز به خاندان سلطنتی راه نیافت. او در دی‌ماه ۱۳۶۸ در تهران درگذشت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد. این تنوع در سرنوشت خواهر و برادران محمدرضا پهلوی، نشان‌دهنده تأثیرپذیری آن‌ها از شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوران است.

فاطمه، اشرف، همدم السلطنه و غلامرضا پهلوی

صدیقه پهلوی

سوالات متداول