دیدگاه شهید مطهری درباره چشم زخم و بررسی آیه ان یکاد

دیدگاه شهید مطهری درباره چشم زخم و بررسی آیه ان یکاد، یکی از مباحث مهم و چالش‌برانگیز در حوزه دین‌شناسی و روان‌شناسی اسلامی است که بسیاری از افراد با سوالاتی در مورد واقعیت داشتن این پدیده و تاثیرات آن بر زندگی روزمره مواجه هستند. در جامعه ما، باور به چشم زخم و استفاده از آیات خاصی برای دفع آن، به ویژه آیه «وَ انْ یَکادُ الَّذینَ کَفَروا»، بسیار رواج دارد و تقریباً در هر خانه‌ای تابلویی با این آیه دیده می‌شود. اما آیا این باورها ریشه در تعالیم صحیح دینی دارند یا ناشی از خرافات و برداشت‌های نادرست است؟

استاد مرتضی مطهری، از اندیشمندان بزرگ و محققان برجسته اسلامی، نگاهی دقیق، علمی و بدون تعصب به این مقوله داشته است. ایشان بدون ملاحظه‌های غیرعلمی، به نقد و بررسی این باورها پرداخته و با استناد به آیات قرآن و روایات، حقیقت ماجرا را روشن ساخته‌اند. در این مقاله، قصد داریم بدون هیچ پیش‌داوری، اندیشه‌های شهید مطهری را درباره چشم زخم مرور کنیم تا بینش درستی نسبت به این پدیده پیدا کنیم و راهکارهای صحیح برای مقابله با انرژی‌های منفی را بیاموزیم.

بررسی واقعیت چشم زخم در اندیشه شهید مطهری

شهید مطهری در باب واقعی بودن یا نبودن چشم زخم و تاثیرگذاری آیه «وَ انْ یَکادُ...» دو مقدمه مهم بیان می‌کند. یکی این که چشم‌زخم اگر هم حقیقت داشته باشد، به این معنای رایج امروز در میان ما ـ بالاخص در میان طبقه نسوان که فکر می‌کنند همه مردم چشمشان شور است ـ قطعا نیست. همان کفار جاهلیت هم به چنین چیزی قائل نبودند، بلکه معتقد بودند که یک نفر وجود دارد و احیانا در یک شهر ممکن است یک نفر یا دو نفر وجود داشته باشند که چنین خاصیتی در نگاه و نظر آنها باشد. پس قطعا به این شکل که همه مردم دارای چشم شور هستند و به همه مردم به اصطلاح نظر می‌کنند، نیست.

دوم: اگر بعضی مردم دارای چنین خصلت و خاصیتی باشند، آیا آیه «وَ انْ یَکادُ الَّذینَ کَفَروا لَیُزْلِقونَکَ بِابْصارِهِمْ» خاصیت جلوگیری از چشم‌زخم را دارد؟ ما تا حالا به مدرکی (حدیثی، جمله‌ای) برخورد نکرده‌ایم که دلالت کند و بگوید از این آیه برای چشم‌زخم استفاده کنید. این که چشم‌زخم حقیقت است یا نه، یک مسأله است (فرضا حقیقت است ولو در بعضی افراد) و این که این آیه برای دفع چشم‌زخم باشد مسأله دیگری است. چیزی که از طرف پیغمبر یا ائمه به ما نرسیده باشد، نباید از خود بتراشیم. نظر به این که روح مردم برای چنین چیزی آمادگی دارد [آن را از پیش خود ساخته‌اند.] (مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج‏27، ص: 632).

تحلیل علمی و روان‌شناختی اثرگذاری نگاه

در نگاه شهید مطهری، چشم زخم حقیقتی است تردیدناپذیر. البته ایشان برای توضیح پذیرش چشم زخم به جسمانی بودن یا روحی و نفسانی بودن این مساله توجه دارند و آن را در چند لایه مختلف بررسی می‌کنند. زیرا مثلا ممکن است دانشمندان جدید کشف کنند که در برخی چشم‌ها اشعه‌ای هست که اثرات سوء دارد، خصوصا اگر با یک نگاه مخصوص باشد. اگرچه این حرف در گذشته‌های دور قابل پذیرش نبوده ولی با پیشرفت‌های امروزی، راحت می‌توان این امر را پذیرفت.

بالاتر از اهمیت شعاع چشم، مساله نفوس است. تاثیر اعمال روحی را حتی در درمان یا عدم درمان بیماری‌ها می‌توان یافت. بنابراین، افکار و نیات و اندیشه‌های انسان می‌تواند بر بدن او تاثیر بگذارد. هر چه روح قوی‌تر باشد، بدن را بیشتر تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. بالاتر از این دو، روان انسان است که نه تنها در بدن او موثر است بلکه در یک انسان دیگر نیز می‌تواند تاثیرگذار باشد یعنی فکر یک انسان می‌تواند در بدن انسان دیگر تاثیر بگذارد. مصداق امروزی این باور، هیپنوتیزم و واقعیت‌های رخ داده در این کار است. هر قدر انسان مقابل مقاومت کمتر و ضعف بیشتری داشته باشد، دیگران راحت‌تر بر او اثر می‌گذارند.

شهید مطهری پس از اشاره به این مقدمات نتیجه می‌گیرد که: «ممکن است در بعضی روح‌ها و روان‌ها چنین حالت و خاصیتی باشد که اگر درباره دیگری به گونه‌ای فکر کند، فورا روی او اثر بگذارد. در بعضی احادیث هم از پیغمبر اکرم (ص) وارد شده که فرموده است (در سند آن احادیث دقت نکرده‌ام) «الْعَیْنُ حَقٌّ» چشم حق است، یعنی دروغ مطلق نیست، بعضی از چشم‌ها اثر دارد یا حدیثی از پیغمبر نقل کرده‌اند که «الْعَیْنُ یَجْعَلُ الرَّجُلَ فِی الْقَبْرِ وَ الْجَمَلَ فِی الْقِدْرِ» یعنی چشم چنین قدرتی را دارد که انسانی را به گور بفرستد و شتری را در دیگ. تجربه‌ها و آزمایش‌ها هم نشان داده که درباره بعضی از افراد مطلب چنین است...» (مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج‏27، ص: 635). البته ایشان تاکید می‌کنند که این تاثیرگذاری منفی بر دیگران خوب نیست و روح‌های پاک هرگز دچار چنین مسائلی نخواهند بود.

نقد شعارهای رایج و آیه ان یکاد

بحث بعدی بر سر این است که ما به کدام یک از آیات قرآن توجه می‌کنیم؟ اگر قرآن یک کل و مجموعه است که تمام آیات آن برای همیشه کاربرد دارد، چه اتفاقی می‌افتد که بعضی از آیات بیش از دیگر آیات بر سر زبان‌ها می‌افتد؟ شهید مطهری بدقت در انتخاب شعارهای لفظی اسلام و تاثیرات آن اهمیت می‌دهد و می‌گوید: «اسلام شعار لفظی دارد. تابلو بنویسید در خانه خودتان: انَّ اکْرَمَکُمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکُمْ. بنویسید: لا اله الّا اللَّه، محمّدٌ رسول اللَّه، علیٌّ ولیُّ اللَّه. تابلوهای اصول اجتماعی اسلام را در خانه‌های خودتان بزنید: یا ایُّهَا النّاسُ انّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ انْثی‏ وَ جَعَلْناکُمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا انّ اکْرَمَکُمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکُمْ.

ائمه؛ ولی هیچ آیه‌ای به اندازه آیه «وَ انْ یَکادُ الَّذینَ کَفَروا» در میان مردم برای شعار رایج نشده است. در هر خانه‌ای که بروی می‌بینی یک «ان یَکاد» آنجا زده‌اند، یعنی چشم تو کور که خانه و زندگی من را می‌بینی، این تابلو را اینجا نصب کرده‌ام برای این که چشم تو کور باشد. این امر یک حالت خودخواهی در مردم از یک طرف و یک حالت بدبینی به دیگران از طرف دیگر را نشان می‌دهد. شما همه شهر تهران را بگردید، بندرت دیده می‌شود که در خانه‌ای مثلا آیه «هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمونَ وَ الَّذینَ لا یَعْلَمون» تابلو شده باشد. برای شعار چه از این بهتر؟... آیاتی که انسان هر وقت یکی از آنها را نگاه کند برای او یک درس و آموزش است. ایها را انسان نمی‌بیند ولی در هر خانه‌ای که بروید آیه «وَ انْ یَکادُ الَّذینَ کَفَروا» را می‌بینید، یعنی منم که خداوند چنین نعمت‌هایی به من داده و تویی که چشم شور داری و می‌خواهی چشم‌زخم به ما بزنی؛ برای این که جلوی چشم شور تو را گرفته باشم این تابلو را در اینجا نصب کرده‌ام و شاید کمتر خانه‌ای است که چنین چیزی در آن نباشد.» (مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 27، ص: 3 و 632).

بنابراین، لازم است که هم نگاهمان را اصلاح کنیم و بدانیم که همه افراد دشمن ما نیستند و همه از بهروزی ما دچار خشم‌های شدید نمی‌شوند تا به ما چشم زخم بزنند و از طرف دیگر، یادمان باشد که باید آیات دیگر قرآن را هم زنده کرد و در خانه‌ها آویخت تا با هر بار نگاه کردن به آنها جانمان تازه شود.