«سیمین بانو» چرا در حافظه جمعی ماندگار شد؟ / روایت خواهرزاده جلال آل‌احمد + بیوگرافی

چرا سیمین بانو ماند؟ این پرسشی است که محمدحسین دانایی، خواهرزاده جلال آل‌احمد، در یادداشتی به مناسبت هشتم اردیبهشت (سالروز تولد سیمین دانشور) به آن پاسخ داده است. پیش از پرداختن به تحلیل او، بد نیست با زندگی شخصی و کاری این نویسنده نامدار ایرانی بیشتر آشنا شویم. سیمین دانشور در ۸ اردیبهشت ۱۳۰۰ در شیراز و در خانواده‌ای اهل فرهنگ و هنر پا به جهان گذاشت. پدرش محمدعلی دانشور پزشک و مادرش قمرالسلطنه حکمت، نقاش و مدیر یک هنرستان دخترانه بود. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدرسه انگلیسی «مهرآیین» با موفقیت به پایان رساند و در امتحانات نهایی دیپلم، شاگرد اول کل کشور شد. سپس برای ادامه تحصیل در رشته زبان و ادبیات فارسی به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رفت و در سال ۱۳۲۹ با ارائه رساله‌ای در باب زیبایی‌شناسی، موفق به اخذ درجه دکترا شد.

او در سال ۱۳۲۷ اولین مجموعه داستان کوتاه خود را با عنوان «آتش خاموش» منتشر کرد که اولین مجموعه داستانی به قلم زنی ایرانی بود. در همین سال در یک سفر با اتوبوس با جلال آل‌احمد آشنا شد و دو سال بعد (۱۳۲۹) با او ازدواج کرد. پس از مرگ پدرش در ۱۳۲۰، برای تأمین هزینه‌های زندگی به کارهایی از جمله نویسندگی برای رادیو تهران و روزنامه «ایران» با نام مستعار «شیرازی بی‌نام» روی آورد. دانشور همچنین در دانشگاه تهران به تدریس اشتغال داشت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به رمان «سووشون»، «جزیره سرگردانی»، «ساربان سرگردان» و مجموعه داستان «به کی سلام کنم؟» اشاره کرد. او در نهایت در ۱۸ اسفند ۱۳۹۰ در تهران درگذشت.

چرا سیمین بانو ماند؟

حالا برگردیم به یادداشت محمدحسین دانایی. او ماجرایی از مهرماه ۱۳۵۶ در انستیتو گوته تهران روایت می‌کند: شب اول از مراسم «ده شب»، هزاران نفر در حیاط ایستاده بودند و با شنیدن نام سیمین دانشور شروع به کف زدن طولانی و ممتد کردند. دانشور از میان جمع برخاست، به جایگاه رفت و با لهجه شیرازی و شوخ‌طبعی گفت: «مگه من تحفه‌ام که اینقدر کف می‌زنین!؟» سپس لحنش عوض شد و با صدای بلند خواند: «رَبِّ ٱشْرَحْ لِی صَدْرِی» و سخنرانی‌اش را آغاز کرد؛ از آزادی گفت و اینکه در متون کهن آمده: عالم از آزادی به‌وجود می‌آید، در آزادی می‌آساید و در آزادی منحل می‌گردد. این تعبیر چکیده‌ای است از نسبت دانشور با سیاست و الگوی سیاست‌ورزی هنرمندانه: نه تسلیم، نه کناره‌گیری خاموش، نه ورود مستقیم به قدرت، بلکه سیاست‌ورزی از مسیر هنر.

به گزارش پرشین وی و به نقل از ایسنا، محمدحسین دانایی تأکید کرده است: با اینکه مقتضیات فراوانی در اختیار دانشور بود، سیاستمدار نشد، به هیچ حزب و گروهی نپیوست و در پی مقام و منصبی نرفت، اما از واقعیت‌های زمانه چشم نپوشید. آزادی، عدالت، کرامت انسانی و نقد استبداد در تاروپود آثارش تنیده شده است. «سووشون» تنها یک روایت تاریخی نیست، بازخوانی رنج مردمی است که زیر سایه قدرت زیسته‌اند. «جزیره سرگردانی» نیز سرشار از پرسش‌های اجتماعی و سیاسی است، بی‌آنکه به بیانیه‌ای شعاری فرو کاسته شود.

راز ماندگاری سیمین دانشور؛ نه تسلیم، نه کناره‌گیری

دانایی دو وجه رفتار دانشور را چنین تحلیل می‌کند:

• وجه ایجابی: آگاهی و حساسیت نسبت به رویدادهای زمانه، دفاع از حقوق اهل قلم، و ایستادن در کنار آزادی به‌مثابه بنیادی‌ترین حق انسان.
• وجه سلبی: پرهیز از سیاست‌پیشگی و سیاست‌زدگی؛ نه از اعتبار خانوادگی و دانشگاهی برای صعود سیاسی بهره گرفت، نه از نام و جایگاه همسرش (جلال آل‌احمد) برای ورود به میدان قدرت.

دانشور در پرهیاهوترین دهه‌های تاریخ معاصر، استقلال خویش را حفظ کرد و غیرسیاسی ماند. او نشان داد که می‌توان منتقد قدرت بود، بی‌آنکه مجذوب یا ابزار قدرت شد، و می‌توان سیاست را فهمید، بی‌آنکه در آن حل و هضم شد. او هنر را سپر و تریبون آزادی کرد، نه قربانی سیاست.

سیاست می‌گذرد، هنر می‌ماند

محمدحسین دانایی در پایان یادداشت خود این جمله را کلید ماندگاری سیمین دانشور معرفی می‌کند: «سیاست می‌گذرد، اما هنری که آزادی را در جان خود نشانده باشد، در حافظه جمعی باقی می‌ماند. شاید همین راز ماندگاری سیمین بانو باشد.» آنچه دانشور را از بسیاری از روشنفکران هم‌عصر خود متمایز می‌کند، همین تعادل ظریف میان درگیری با مسائل روز و حفظ فاصله از قدرت بود. او هرگز برای منافع سیاسی یا گروهی قلم نزد و هرگز هنر را فدای ایدئولوژی نکرد. به همین دلیل است که امروز، سال‌ها پس از درگذشتش، هنوز نام سیمین دانشور تداعی‌کننده آزادی‌خواهیِ خردمندانه و متعهدانه است.