۴۰ سال از «اجاره‌نشین‌ها» گذشت؛ ۶ فیلم نوستالژی ایرانی که با دیدن عکسشان خاطره‌ها زنده می‌شود!
کافی است تصویر یک ساختمان قدیمی، پوستر رنگارنگ یک فیلم کودکانه یا چهره خسرو شکیبایی را ببینیم تا ناگهان یاد سال‌هایی بیفتیم که تماشای فیلم در کنار خانواده حال‌وهوای دیگری داشت. بعضی فیلم‌ها فقط برای یک دوره ساخته نمی‌شوند؛ در خاطرات چند نسل باقی می‌مانند و هر بار که دوباره تماشایشان می‌کنیم، جزئیات تازه‌ای از آن‌ها کشف می‌کنیم.
سال ۱۴۰۵، چهلمین سال ساخت فیلم «اجاره‌نشین‌ها» است؛ فرصتی مناسب برای مرور چند اثر خاطره‌انگیز سینمای ایران. در این مطلب پرشین‌وی سراغ شش فیلم رفته‌ایم که از کمدی‌های شلوغ آپارتمانی تا قصه‌های خانوادگی و عروسکی را در بر می‌گیرند. اگر متولد دهه‌های ۵۰، ۶۰ یا ۷۰ باشید، احتمالاً دست‌کم یکی از این فیلم‌ها بخشی از خاطرات کودکی یا نوجوانی شماست.
۶ فیلم نوستالژی ایرانی که هنوز دیدنشان خاطره‌انگیز است
این فهرست رتبه‌بندی بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران نیست. فیلم‌ها بر اساس سال تولید مرتب شده‌اند و هرکدام به دلیل متفاوتی در این مرور حضور دارند؛ یکی با شوخی‌هایش، دیگری با دیالوگ‌ها، یکی با شخصیت‌های عروسکی و دیگری با موسیقی و داستان خانوادگی‌اش.
| نام فیلم | سال تولید | کارگردان | دلیل خاطره‌انگیز بودن |
|---|---|---|---|
| اجاره‌نشین‌ها | ۱۳۶۵ | داریوش مهرجویی | طنز آپارتمانی و بازیگران پرشمار |
| مادر | ۱۳۶۸ | علی حاتمی | داستان خانواده و دیالوگ‌های ماندگار |
| هامون | ۱۳۶۸ | داریوش مهرجویی | بازی خسرو شکیبایی و روایت متفاوت |
| دزد عروسک‌ها | ۱۳۶۸ | محمدرضا هنرمند | شخصیت‌های فانتزی و خاطرات کودکی |
| کلاه‌قرمزی و پسرخاله | ۱۳۷۳ | ایرج طهماسب | شخصیت‌های محبوب و شوخی‌های شیرین |
| خواهران غریب | ۱۳۷۴ | کیومرث پوراحمد | داستان دوقلوها و موسیقی خاطره‌انگیز |
۱. اجاره‌نشین‌ها؛ ۴۰ سال از یک کمدی فراموش‌نشدنی گذشت
در یک ساختمان قدیمی، گروهی از ساکنان مدام با یکدیگر اختلاف دارند. مشکل ساختمان جدی است، اما هر تصمیمی به بحث، سوءتفاهم و اتفاقی تازه تبدیل می‌شود. همین موقعیت ساده، زمینه یکی از کمدی‌های به‌یادماندنی سینمای ایران را فراهم کرده است.
«اجاره‌نشین‌ها» را داریوش مهرجویی در سال ۱۳۶۵ ساخت. عزت‌الله انتظامی، اکبر عبدی، حمیده خیرآبادی، ایرج راد، فردوس کاویانی و فریماه فرجامی از بازیگران این فیلم هستند.
چیزی که فیلم را پس از سال‌ها همچنان دیدنی نگه داشته، فقط شوخی‌های آن نیست. ساختمان فیلم شبیه جامعه کوچکی است که هر فرد در آن خواسته‌ها و نگرانی‌های خودش را دارد. شخصیت‌ها گاهی رفتارهایی اغراق‌آمیز دارند، اما اختلاف‌ها و گرفتاری‌هایشان برای تماشاگر آشناست.
یکی از جذابیت‌های تماشای دوباره «اجاره‌نشین‌ها»، توجه به بازیگرانی است که در یک قاب کنار هم قرار گرفته‌اند. هرکدام سبک ویژه‌ای دارند و ترکیب آن‌ها به فیلم ریتمی پرجنب‌وجوش داده است.
اگر دوست دارید بیشتر با سازنده این اثر آشنا شوید، مطلب زندگی داریوش مهرجویی و کارنامه سینمایی او نیز خواندنی است.
چرا اجاره‌نشین‌ها هنوز تماشایی است؟
چون شوخی‌های فیلم فقط به زمان ساخت آن وابسته نیستند. اختلاف همسایه‌ها، نگرانی درباره خانه و رفتارهای متفاوت آدم‌ها موضوعاتی هستند که تماشاگر امروز هم می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند. از طرف دیگر، دیدن چهره‌ها، لباس‌ها و فضای زندگی آن سال‌ها، لذت نوستالژیک فیلم را دوچندان می‌کند.
۲. مادر؛ فیلمی که خانه قدیمی را به مرکز خاطرات خانواده تبدیل کرد
در فیلم «مادر»، یک خانه قدیمی فقط محل اتفاق‌های داستان نیست؛ خانه بهانه‌ای است تا اعضای یک خانواده پس از سال‌ها دور هم جمع شوند و گذشته را دوباره به یاد بیاورند.
علی حاتمی این اثر را در سال ۱۳۶۸ ساخت. رقیه چهره‌آزاد نقش مادر را بازی می‌کند و محمدعلی کشاورز، امین تارخ، فریماه فرجامی، اکبر عبدی، جمشید هاشم‌پور و حمیده خیرآبادی از دیگر بازیگران آن هستند.
قصه از بازگشت مادری سالخورده به خانه شروع می‌شود. فرزندان او که هرکدام زندگی جداگانه‌ای دارند، بار دیگر کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. این دیدار، خاطرات قدیمی، اختلاف‌ها و احساسات پنهان خانواده را آشکار می‌کند.
یکی از دلایل ماندگاری «مادر»، شیوه گفت‌وگوی شخصیت‌هاست. دیالوگ‌ها حال‌وهوای ویژه سینمای علی حاتمی را دارند و فضای خانه، وسایل قدیمی و روابط اعضای خانواده نیز به همان اندازه در شکل‌گیری احساس فیلم نقش دارند.
برای بسیاری از تماشاگران، دیدن «مادر» یادآور دورهمی‌های خانوادگی، خانه پدربزرگ و مادربزرگ و روزهایی است که جمع شدن همه اعضای خانواده یک اتفاق مهم محسوب می‌شد.
حضور امین تارخ یکی از بخش‌های مهم ترکیب بازیگران این فیلم است. در مروری بر زندگی امین تارخ و نقش‌های سینمایی او می‌توانید با بخش‌های دیگری از کارنامه این بازیگر آشنا شوید.
چه چیزی فیلم مادر را متفاوت می‌کند؟
«مادر» به جای اتفاق‌های پرسرعت، روی روابط انسان‌ها مکث می‌کند. هر شخصیت گذشته، ویژگی و نگاه خاص خودش را دارد. تماشاگر هنگام دیدن فیلم ممکن است رفتار یکی از شخصیت‌ها را در میان نزدیکان یا اعضای خانواده خودش پیدا کند؛ همین آشنایی به فیلم قدرتی عاطفی می‌دهد.
۳. هامون؛ خسرو شکیبایی در یکی از متفاوت‌ترین نقش‌هایش
وقتی نام «هامون» به میان می‌آید، بسیاری از علاقه‌مندان سینما پیش از هر چیز به یاد چهره و صدای خسرو شکیبایی می‌افتند. شکیبایی در این فیلم نقش حمید هامون را بازی می‌کند؛ مردی که در زندگی شخصی و عاطفی‌اش با بحران روبه‌رو شده است.
«هامون» محصول سال ۱۳۶۸ و ساخته داریوش مهرجویی است. بیتا فرهی در نقش مهشید، همسر هامون، حضور دارد و عزت‌الله انتظامی نیز از بازیگران فیلم است.
این اثر با دیگر فیلم‌های این فهرست تفاوت مهمی دارد. قرار نیست همه صحنه‌های آن لبخند به لب تماشاگر بیاورند یا داستان به ساده‌ترین شکل پیش برود. فیلم بخش‌هایی از زندگی شخصیت اصلی را از زاویه خاطرات، ذهنیات و پرسش‌های درونی او روایت می‌کند.
همین شیوه روایت باعث شده «هامون» برای بسیاری از علاقه‌مندان سینما اثری باشد که می‌توان چند بار تماشایش کرد و هر دفعه برداشت تازه‌ای از شخصیت‌ها داشت.
اگر «اجاره‌نشین‌ها» توانایی مهرجویی در ساخت کمدی گروهی را نشان می‌دهد، «هامون» وجه دیگری از کار او را به نمایش می‌گذارد؛ توجه به پیچیدگی احساسات و زندگی فردی انسان‌ها.
هامون برای چه کسانی جذاب‌تر است؟
برای کسانی که فیلم‌های شخصیت‌محور را دوست دارند و از داستان‌هایی لذت می‌برند که پس از پایان نیز ذهن تماشاگر را مشغول نگه می‌دارند. اگر دنبال یک فیلم کاملاً شاد و سبک برای دورهمی خانوادگی هستید، انتخاب‌های دیگری از این فهرست مناسب‌تر خواهند بود.
۴. دزد عروسک‌ها؛ از عجوزه و گنجو تا خاطرات کودکی دهه شصتی‌ها
اگر دوران کودکی شما با فیلم‌های دهه ۶۰ گذشته باشد، احتمال زیادی دارد که ظاهر عجوزه و گنجو هنوز در خاطرتان مانده باشد. «دزد عروسک‌ها» با شخصیت‌های عجیب، لباس‌های متفاوت، ماجراهای کودکانه و فضای خیال‌انگیزش جای خاصی میان فیلم‌های نوستالژی دارد.
این فیلم را محمدرضا هنرمند در سال ۱۳۶۸ کارگردانی کرد. اکبر عبدی در نقش گنجو، آزیتا حاجیان در نقش‌هایی متفاوت و مهراوه شریفی‌نیا در نقش لیلا حضور دارند. شروین نجفیان نیز نقش بهرام را بازی می‌کند.
داستان درباره لیلا و بهرام است؛ خواهر و برادری که خانواده‌شان با مشکلاتی روبه‌روست و در جریان ماجراهایی غیرمنتظره با شخصیت‌های عجیب فیلم مواجه می‌شوند.
ویژگی جذاب «دزد عروسک‌ها» ترکیب دنیای واقعی و فضای فانتزی است. ماجرای بچه‌ها از یک گرفتاری آشنا شروع می‌شود، اما به‌تدریج شکل داستانی پرماجرا و متفاوت پیدا می‌کند.
نکته جالب اینکه مهراوه شریفی‌نیا در کودکی در این فیلم بازی کرد. مطلب زندگی مهراوه شریفی‌نیا از کودکی تا بازیگری اطلاعات بیشتری درباره آغاز فعالیت هنری او دارد.
آیا دزد عروسک‌ها برای کودکان امروز هم دیدنی است؟
این فیلم برای کودکانی که قصه‌های فانتزی و ماجراجویانه را دوست دارند می‌تواند جذاب باشد. البته بعضی شخصیت‌ها و صحنه‌ها ممکن است برای کودکان کم‌سن‌وسال ترسناک باشند؛ بهتر است خانواده‌ها هنگام انتخاب فیلم، سن و حساسیت فرزندشان را در نظر بگیرند.
۵. کلاه‌قرمزی و پسرخاله؛ دو عروسکی که از تلویزیون به پرده سینما رسیدند
کلاه‌قرمزی و پسرخاله برای بسیاری از خانواده‌ها فقط دو شخصیت عروسکی نیستند؛ بخشی از خاطره برنامه‌های کودک و دورهمی‌های سال‌های گذشته‌اند.
فیلم سینمایی «کلاه‌قرمزی و پسرخاله» در سال ۱۳۷۳ به کارگردانی ایرج طهماسب ساخته شد. حمید جبلی، ایرج طهماسب و فاطمه معتمدآریا از چهره‌های اصلی این اثر هستند.
قصه فیلم با ماجراهای کلاه‌قرمزی آغاز می‌شود؛ شخصیتی بازیگوش که پس از دیدن آقای مجری در تلویزیون، تصمیم می‌گیرد خودش را به او برساند. ورود کلاه‌قرمزی به دنیای آقای مجری، اتفاق‌های خنده‌دار و سوءتفاهم‌های زیادی ایجاد می‌کند.
آنچه این فیلم را ماندگار کرده، تضاد شخصیت‌هاست. کلاه‌قرمزی پرحرف، کنجکاو و عجول است؛ پسرخاله آرام‌تر و متفاوت رفتار می‌کند و آقای مجری نیز مدام تلاش دارد شرایط را کنترل کند.
بخشی از جذابیت شخصیت‌های این مجموعه حاصل همکاری هنرمندانی است که سال‌ها در ساخت برنامه‌های کودک فعالیت داشتند. درباره این همکاری‌ها می‌توانید گفت‌وگو با ایرج طهماسب درباره کلاه‌قرمزی را بخوانید.
همچنین اگر کنجکاوید بدانید این شخصیت‌ها چگونه شکل گرفتند، مطلب پیشینه شخصیت‌های کلاه‌قرمزی و پسرخاله نیز جذاب است.
چرا کلاه‌قرمزی هنوز برای چند نسل آشناست؟
چون شوخی‌های شخصیت‌ها فقط به یک دوره محدود نیستند. رابطه آن‌ها بر پایه تفاوت رفتار، سوءتفاهم‌های شیرین و موقعیت‌هایی شکل گرفته که کودکان و بزرگسالان می‌توانند برداشت‌های متفاوتی از آن داشته باشند.
۶. خواهران غریب؛ فیلمی که قصه دو دختر دوقلو را خاطره‌انگیز کرد
«خواهران غریب» از آن فیلم‌هایی است که هم داستانش در خاطر تماشاگران مانده و هم موسیقی آن. این فیلم به کارگردانی کیومرث پوراحمد در سال ۱۳۷۴ ساخته شد و خسرو شکیبایی و افسانه بایگان از بازیگران اصلی آن هستند.
داستان درباره دو دختر دوقلو به نام‌های نرگس و نسرین است که جدا از یکدیگر بزرگ شده‌اند. آن‌ها در یک برنامه مدرسه یکدیگر را می‌بینند و به شباهت عجیبشان پی می‌برند. همین دیدار، آغاز ماجرایی است که زندگی دو خانواده را تغییر می‌دهد.
فیلمنامه با الهام از داستان «خواهران غریب» نوشته اریش کستنر شکل گرفته است. تماشاگر در طول فیلم همراه دو دختر با موقعیت‌هایی شیرین و گاه احساسی روبه‌رو می‌شود.
الهه علی‌یاری و الهام علی‌یاری نقش دو خواهر را بازی می‌کنند. حضور خسرو شکیبایی در نقش پدر و افسانه بایگان در نقش مادر نیز به فیلم جذابیت بیشتری داده است.
یکی از عناصر مهم ماندگاری این اثر، موسیقی ناصر چشم‌آذر و ترانه‌هایی است که با فیلم گره خورده‌اند. اجرای ترانه «مادر من» با صدای خسرو شکیبایی از خاطرات موسیقایی این فیلم است. مطلب بازیگرانی که تجربه خوانندگی داشته‌اند به حضور موسیقایی شکیبایی نیز اشاره می‌کند.
چرا خواهران غریب برای تماشای خانوادگی انتخاب خوبی است؟
فیلم ماجرایی قابل‌فهم و شخصیت‌هایی دوست‌داشتنی دارد. بچه‌ها می‌توانند ماجرا را از نگاه دو خواهر دنبال کنند و بزرگسالان نیز با احساسات و تصمیم‌های پدر و مادر ارتباط برقرار کنند. همین ترکیب باعث می‌شود فیلم برای تماشای مشترک نسل‌های مختلف مناسب باشد.
کدام فیلم نوستالژی ایرانی را امشب تماشا کنیم؟
اگر بین این شش فیلم مردد مانده‌اید، سلیقه و حال‌وهوایتان می‌تواند انتخاب را ساده‌تر کند:
- برای خندیدن و دیدن بازیگران مشهور کنار هم: اجاره‌نشین‌ها
- برای یک داستان احساسی درباره خانواده: مادر
- برای تماشای فیلمی متفاوت و شخصیت‌محور: هامون
- برای زنده کردن خاطرات فیلم‌های فانتزی کودکی: دزد عروسک‌ها
- برای یک دورهمی شاد خانوادگی: کلاه‌قرمزی و پسرخاله
- برای داستانی شیرین همراه با موسیقی خاطره‌انگیز: خواهران غریب
راز ماندگاری فیلم‌های دهه ۶۰ و ۷۰ چیست؟
نوستالژی فقط به قدیمی بودن یک فیلم ارتباط ندارد. ممکن است یک فیلم سال‌ها از زمان ساختش فاصله گرفته باشد، اما چیزی در آن برای تماشاگر زنده بماند؛ صدای بازیگری محبوب، طراحی یک خانه، موسیقی آغاز فیلم یا حتی شکل لباس‌ها و خیابان‌ها.
در «اجاره‌نشین‌ها»، روابط پرهیاهوی ساکنان ساختمان توجه را جلب می‌کند. «مادر» خاطرات خانوادگی را زنده می‌کند. «هامون» با شخصیت اصلی متفاوتش در ذهن می‌ماند. «دزد عروسک‌ها» و «کلاه‌قرمزی و پسرخاله» ما را به دنیای سرگرمی‌های کودکی می‌برند و «خواهران غریب» با داستان و موسیقی‌اش احساسات مخاطب را درگیر می‌کند.
ویژگی مشترک این آثار، داشتن هویتی مشخص است. هر فیلم جهان و شخصیت‌های خودش را دارد و به همین دلیل با شنیدن نامش، تصویر یا احساسی خاص به ذهن تماشاگر می‌آید.
سؤالات متداول درباره فیلم‌های نوستالژی ایرانی
کدام فیلم‌های نوستالژی ایرانی برای دهه شصتی‌ها خاطره‌انگیزترند؟
فیلم‌هایی مانند «دزد عروسک‌ها»، «کلاه‌قرمزی و پسرخاله»، «اجاره‌نشین‌ها» و «خواهران غریب» از آثار شناخته‌شده‌ای هستند که بسیاری از تماشاگران آن‌ها را با خاطرات کودکی و نوجوانی خود پیوند می‌دهند.
فیلم اجاره‌نشین‌ها در چه سالی ساخته شد؟
این فیلم در سال ۱۳۶۵ به کارگردانی داریوش مهرجویی ساخته شد؛ بنابراین در سال ۱۴۰۵، چهل سال از زمان تولید آن می‌گذرد.
کارگردان فیلم خواهران غریب چه کسی بود؟
کیومرث پوراحمد کارگردان این فیلم محصول سال ۱۳۷۴ بود. موسیقی فیلم را نیز ناصر چشم‌آذر ساخت.
خسرو شکیبایی در کدام فیلم‌های این فهرست بازی کرده است؟
خسرو شکیبایی در دو فیلم «هامون» و «خواهران غریب» حضور دارد؛ دو اثری که از نظر داستان و فضای روایت کاملاً متفاوت‌اند.
شما با کدام فیلم بیشتر خاطره دارید؟
شاید برای یک نفر شنیدن نام «مادر» کافی باشد تا خانه قدیمی خانواده را به یاد بیاورد و برای دیگری، تصویر کلاه‌قرمزی یا عجوزه «دزد عروسک‌ها» یادآور بعدازظهرهای کودکی باشد.
اگر قرار باشد فقط یکی از این شش فیلم را دوباره ببینید، انتخابتان کدام است؟ «اجاره‌نشین‌ها»، «مادر»، «هامون»، «دزد عروسک‌ها»، «کلاه‌قرمزی و پسرخاله» یا «خواهران غریب»؟
منابع: آرشیو شبکه آی‌فیلم، فیلم‌دیتا، دانشنامه سینمایی منظوم، ویکی‌مدیا کامنز، دانشنامه آزاد پارسی
مطالب مرتبط
