تاریخچه زندان در ایران؛ از انبارشاهی تا اوین

تاریخچه زندان در ایران نشان‌دهنده مسیری طولانی و پرفراز و نشیب از روش‌های تنبیهی خشن و باستانی تا رسیدن به استانداردهای امروزی بازداشت و اصلاح است. در دوران باستان و پیش از اسلام، زندان بیشتر به عنوان مکانی برای حبس موقت یا حتی اعدام و محو کردن هویت افراد استفاده می‌شد و کارکرد اصلاحی نداشت. با ورود اسلام و سپس در دوران‌های مختلف تاریخی، ساختار این بازداشتگاه‌ها تغییر کرد، اما تا پیش از دوران قاجار، شرایط زندانیان بسیار سخت و غیرانسانی بود. این مقاله به بررسی دقیق سیر تحول زندان‌ها در ایران می‌پردازد.

در دوران معاصر و با روی کار آمدن حکومت پهلوی اول، تغییرات بنیادینی در نحوه مدیریت زندان‌ها رخ داد. استفاده از مستشاران خارجی، تدوین اولین آیین‌نامه‌های محبسی و ساخت بناهای بزرگ مانند زندان قصر، نقاط عطفی در این تاریخچه بودند. پس از انقلاب اسلامی نیز با تغییر ساختار قضایی و افزایش جمعیت زندانیان، نیاز به ایجاد مراکز جدیدی مانند زندان اوین احساس شد. در ادامه به تشریح جزئیات این تحولات تاریخی می‌پردازیم.

زندان‌ها در دوران قاجار و اصلاحات اولیه

در دوران قاجار، اگرچه قوانین مدون و مدرنی وجود نداشت، اما تلاش‌هایی برای بهبود وضعیت زندانیان آغاز شد. امیرکبیر در سال ۱۲۶۶ هجری قمری با صدور فرمانی اقدام به لغو شکنجه‌های رایج و ساماندهی اوضاع زندان‌ها کرد. اگرچه با عزل او این اقدامات متوقف شد، اما میرزا حسین خان سپهسالار نیز تلاش‌هایی برای انسانی‌تر کردن شرایط زندان‌ها داشت. یکی از اقدامات مهم در این دوره، انجام اصلاحات توسط کنت دومون فورت، اولین رئیس پلیس تهران، پس از انقلاب مشروطه بود که منجر به ایجاد ساختارهای پلیسی و زندانی منظم‌تر شد.

قدیمی‌ترین زندان بزرگ در تهران، «انبارشاهی» نام داشت که در محل فعلی بانک ملی بازار و زیر نقاره‌خانه ارک قرار داشت. این زندان تحت نظارت حاجب‌الدوله اداره می‌شد و شرایط آن بسیار وخیم بود. غذای زندانیان آنقدر ناچیز بود که مردم برای نذر، غذا را از سوراخ‌های زندان به داخل می‌انداختند. این وضعیت تا زمانی ادامه داشت که دولت ایران در سال ۱۲۹۲ شمسی مستشاران سوئدی را استخدام کرد.

تدوین قوانین و ساخت اولین زندان‌های مدرن

مستشاران سوئدی نخستین نظام‌نامه محبسی را تهیه کردند که در سال ۱۲۹۸ شمسی تصویب شد. این آیین‌نامه نخستین سند رسمی بود که زجر بدنی و زنجیر کردن زندانیان را ممنوع اعلام کرد. بعدها در سال ۱۳۰۷ شمسی، نظام‌نامه تشکیلات محابس و توقیفگاه‌ها تصویب گردید و قوانین اجرای حکم اعدام نیز مدون شد. در سال ۱۳۴۷ نیز آیین‌نامه زندان‌ها با تکیه بر اصول علمی اصلاح و تربیت تصویب شد، هرچند به دلیل کمبود امکانات، اجرای کامل آن با چالش‌هایی مواجه بود.

زندان قصر؛ نماد تاریخچه زندان در ایران

زندان قصر به عنوان اولین زندان متمرکز و مدرن تهران، جایگاه ویژه‌ای در تاریخچه زندان در ایران دارد. این زندان در محل قصر قاجاری واقع در سه راه زندان (پل سید خندان فعلی) ساخته شد و در تاریخ ۱۱ آذرماه ۱۳۰۸ توسط رضاشاه افتتاح گردید. فاز اولیه این زندان شامل ۱۹۲ اتاق با ظرفیت ۸۰۰ زندانی بود و تا دهه ۴۰ شمسی، تنها زندان بزرگ پایتخت محسوب می‌شد.

پس از انقلاب اسلامی، زندان قصر به محل حبس زندانیان غیرسیاسی تبدیل شد. در سال ۱۳۸۳، این زندان تعطیل و با پیگیری‌های کانون زندانیان سیاسی، به عنوان اثر ملی ثبت شد. شهرداری تهران اقدام به تبدیل بخش‌هایی از این مجموعه تاریخی به «باغ موزه قصر» کرد. جالب است بدانید که اولین زندانی این مکان، سرتیپ درگاهی، سازنده و رئیس شهربانی وقت بود که تنها دو روز پس از افتتاح زندان، در همان‌جا محبوس شد.

از زندان اوین تا وضعیت کنونی

با افزایش جمعیت زندانیان در دهه ۴۰ شمسی، زندان قصر دیگر توانایی میزبانی از همه زندانیان را نداشت و نیاز به یک مرکز بزرگ‌تر احساس شد. این نیاز منجر به ساخت زندان اوین در شمال غرب تهران شد که به بزرگترین مرکز بازداشت و زندان در ایران تبدیل گردید. زندان اوین نماد جدیدی در تاریخچه زندان در ایران است که با معماری مدرن و ظرفیت بالا، چالش‌های امنیتی و انسانی جدیدی را به همراه داشت.

سوالات متداول