آداب و رسوم شب‌های قدر در یزد؛ از احیا تا روضه قنبر

آداب و رسوم شب‌های قدر در یزد یکی از زیباترین و معنوی‌ترین سنت‌های مذهبی در شهر یزد است که ریشه در تاریخ کهن و باورهای عمیق مردم این دیار دارد. شب‌های قدر، شب‌های تعلق و بندگی است که در آن یزدی‌ها با برپایی مراسمات خاص و خواندن ادعیه و اذکار، خود را برای نزول فرشتگان و تقدیر سال آینده آماده می‌کنند. این مراسم نه تنها یک فعالیت عبادی، بلکه فرصتی برای همبستگی اجتماعی و حفظ میراث فرهنگی یزد است که نسل به نسل منتقل شده است.

یزد به عنوان یکی از قطب‌های مذهبی و فرهنگی ایران، در شب‌های قدر فضایی متفاوت و معنوی دارد. از مساجد تاریخی و بزرگ شهر گرفته تا محلات قدیمی، همگی در این ایام به کانونی برای عبادت و نیایش تبدیل می‌شوند. مردم یزد با پایبندی به سنت‌های دینی و محلی، شب‌های قدر را با شکوه و وقار خاصی برگزار می‌کنند که شامل احیای شبانه، خواندن قرآن، دعا و نیایش و همچنین برگزاری مراسم‌های نمادین مانند روضه قنبر و چاووشی‌خوانی است. این آداب و رسوم نشان‌دهنده عمق ایمان و وفاداری مردم یزد به اهل بیت (ع) است.

مراسم احیا و عبادت در مساجد تاریخی یزد

در شب‌های قدر، مردم یزد ابتدا غسل می‌کردند و احیا می‌گرفتند. در گذشته مرحوم صدوقی در مسجد حظیره نمازهای صدرکعتی را می‌خواند و بسیاری از مردم با اقتدای به ایشان، صد رکعت از نمازهای قضا شده را بدون وقفه می‌خواندند. همچنین تسبیح‌هایی با هزار دانه در بعضی مساجد تهیه شده بود که ختم یا علی می‌گذاشتند و قبل از آن نماز مخصوصی را در چهار شب جمعه می‌خواندند. اشعاری مانند یا اله‌العالمین در باز کن، یا امیرالمؤمنین در باز کن، مشکلی افتاده در کار من، با دو انگشت یدالله باز کن و همچنین سرکوه بلند فریاد کردم، امیرالمؤمنین را یاد کردم، امیرالمؤمنین ای شاه مردان، دل ناشاد ما شاد گردان و ای خوانده تو را ولی ادرکنی، بر تو ز نبی نص جلی ادرکنی، دستم تهی و لطف تو بی پایان است، یا حضرت مرتضی علی ادرکنی، به منظور مددجستن از مولای متقیان علی (ع) خوانده می‌شد.

این مراسمات نه تنها جنبه عبادی داشت، بلکه به عنوان یک جشن معنوی برای مردم یزد محسوب می‌شد. در این شب‌ها چاووشی‌خوانی می‌خواندند که تقریبا دو صدا یا گروهی بود به طوری که یک نفر چاووشی‌خوان بود و بقیه به صورت گروهی او را با خواندن اشعاری همراهی می‌کردند. به عنوان مثال چاووشی‌خوان می‌خواند: اگر خسته جانی بگو یا علی یا علی و گروه در جواب می‌گفتند: یا علی یا علی و در ادامه چاووشی خوان اشعاری مانند اگر ناتوانی بگو یا علی یا علی، مترس از بلا و بگو یا علی، اگر بینوایی بگو یا علی، اگر نیمه جانی بگو یا علی و گروه در پایان هر مصراع جواب می‌دادند: یا علی یا علی.

روضه قنبر و نمادهای سوگواری در یزد

یکی دیگر از مراسم‌ها خواندن روضه قنبر است و این مراسم از شب نوزدهم تا بیست و هفتم ماه مبارک رمضان اجرا می‌شد و اکنون هم کم و بیش در محلات شهر یزد برگزار می‌شود. به عبارتی، روضه قنبر نماد ضربت خوردن حضرت علی (ع) است که بصورت نمادین توسط زنها در منازل خوانده می‌شود و هیچ مرد یا کودک پسری نباید در این مراسم حضور داشته باشد. یک نفر که نقش قنبر را بازی می‌کرد، کلاه مخصوصی به شکل درویشان بر سر می‌گذاشت و لباس سفیدی که نماد دوستی و پیروی کردن از امام علی (ع) است می‌پوشید و با خواندن اشعاری در سوگ حضرت علی (ع) وارد مجلس می‌شد و مردم شروع به گریه کردن می‌کردند.

یک نفر هم نقش حضرت زینب (س) را بازی می‌کرد و لباس بلند سفید و یا گاهی سیاه بر تن می‌کرد، نفر دیگر نقش ام کلثوم دختر حضرت علی (ع) و یک نفر نقش نعمان جراح طبیب آن حضرت را ایفا می‌کردند و هرکدام با خواندن اشعاری وارد مجلس می‌شدند و نمایش گونه‌ای از چگونگی به شهادت رسیدن آن حضرت را نشان می‌دادند. سعی می‌شد در این شبها به نیازمندان، فقرا و ایتام افطاری ساده با نان و پنیر و خرما داده شود و همچنین بعضی از افراد آجیل مشکل گشا تهیه کرده و داستان خاصی بر آن خوانده می‌شد و آن را با روشهای خاصی پاک می‌کردند. به طوری که آجیل را در سینی‌های بزرگی ریخته و با سلام و صلوات توسط زنان مومنه تمیز می‌شد و زوائد آن را در آب روان می‌ریختند و آجیل را میان مردم بین دو نماز پخش می‌کردند و مردم هم با گرفتن آجیل صلوات می‌فرستادند.

غذاهای سنتی و مراسم‌های محلی در شب‌های قدر

در این شبها غذاهای خاصی پخته می‌شد به عنوان مثال در محله خبرآباد یزد در این سه شب غذاهای گوشتی مانند کیمه که مخلوطی از گوشت و سیب زمینی پخته بود را بین مردم توزیع می‌کردند. در شهرستان تفت در شب بیست و هفتم در حسینیه “شاه ولی” مراسم نخل گردانی برگزار می‌شد و روز ۲۱ ماه مبارک رمضان در حسینیه مهریز مراسم تعزیه‌خوانی انجام می‌شد و اکنون نیز این مراسم برگزار می‌شود به طوری که یک نفر به صورت نمادین نقش ابن ملجم را بازی می‌کرد و در ادامه مراسم، مردم تابوت نمادین حضرت علی (ع) را از حسینیه به طرف امام‌زاده مهریز همراه با سینه‌زنی و احتمالا نخل‌برداری حرکت داده و ابن ملجم را به مجازات می‌رسانند.