رازهای پنهان در دل آجرهای سرخ ارگ علیشاه ؛ سفری به اعماق تاریخ ایران

ارگ علیشاه تبریز یک گنجینه تاریخی است که دیدن آن برای همه علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران توصیه می‌شود. متأسفانه، ارگ علیشاه در طول تاریخ چندین بار تخریب و بازسازی شده است. زمین‌لرزه‌های متعدد، جنگ‌ها و تغییرات اقلیمی باعث شده‌اند که بخش زیادی از این بنای باشکوه از بین برود. با این حال، با وجود همه این اتفاقات، ارگ علیشاه همچنان یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری تبریز است. رازهای پنهان ارگ علیشاه تبریز را در پرشین وی ببینید.

ارگ علیشاه تبریز

خیلی از مردم، تبریز را با ارگ علیشاه می‌شناسند. ارگ تبریز که قدمتی بیشتر از ۷۰۰ سال دارد، سازه‌ای بلند و قدیمی است که به‌عنوان یکی از جاهای دیدنی تبریز شناخته می‌شود. به گفته جهانگردهای تاریخی یا به ‌عبارتی سفرنامه‌نویس‌ها، در گذشته ارگ علیشاه تنها بنای تاریخی شهر تبریز بوده که به‌خاطر ارتفاعش حتی از دور هم دیده می‌شد.

ارگ تبریز آن اوایل به‌شکل مسجدی بزرگ بود و به‌خاطر زلزله‌های زیادی که در این شهر آمد و همین‌طور به‌خاطر جنگ‌ها، تخریب شد. حالا از آن مسجد عظیم و خارق‌العاده، فقط یک دیوار مانده که به آن ارگ علیشاه می‌گویند.

تاریخچه ارگ علیشاه تبریز

در تبریز اما تاریخ پر فراز و نشیبی را تجربه کرده است. ارگ علیشاه در تبریز ، از نماد های تاریخی و معروف شهر تبریز است. تبریز، پایتخت مشروطه خواهی ملت ایران و سرزمین اولین‌ های ایران، از شهر های تاریخ ساز در  قرون معاصر بوده و این ارگ، بخشی از تاریخ این مرز و بوم را روایت می کند. با بازدید از ارگ علیشاه، سفری به تاریخ خواهیم داشت. قدمت ارگ علیشاه تبریز بیش از ۷۰۰ سال است که در ادامه به مرور تاریخچه آن در عصر ایلخانان، قاجار، پهلوی اول و دوم و زمان حال اشاره می کنیم.

ارگ علیشاه در عصر ایلخانان

قدمت قلعه ارگ علیشاه به عصر ایلخانی باز می گردد. امروزه صرفا بازمانده های ایوان جنوبی سازه اصلی ارگ علی شاه که ۳۳ متر ارتفاع دارد، باقی مانده و بقیه سازه، در طول دوران های سخت ایران زمین، تخریب شده است. همین مقدار بنایی که از سازه اصلی ارگ علیشاه به یادگار مانده است، مثل ارگ بم و تخت جمشید، بخشی از تمدن باشکوه ایران زمین را جلوه گری می کند. تخریب ارگ علیشاه تبریز به رقص زمین و بی مبالاتی انسان های عصر ایلخانی تا پهلوی و امروز، ما را از یکی از منحصر به فرد ترین آثار معماری تبریز در هفت قرن اخیر ، محروم کرد.

پس اگر به تماشای ارگ علی شاه تبریز رفتید، انتظار تماشای یک کاخ باشکوه و چند طبقه را نداشته باشید. روایت های گوناگونی درباره احداث این سازه عظیم در کتب تاریخی یافت شده است. برخی آن را به دستور تاج الدین علیشاه گیلانی که وزیر سلطان محمد خدا بنده الجایتو بود دانستند که قصدش، احداث مسجدی بزرگ بود. ارگ علیشاه ارتفاع ۲۶ متری دارد که در میان آثار به جا مانده از عصر ایلخانی تا صفوی در تبریز بی نظیر است.

در زمان سلطنت هشتمین پادشاه ایلخانی که پادشاهی مقتدر بود، بنا شد. ۲ فرد باهوش، همزمان با هم به مقام وزارت در درباره محمد خدا بنده به قدرت رسیدند که برای جلب نظر حداکثری سلطان مقتدر و ثبت نام خود در تاریخ، کارهای بسیاری انجام دادند. یکی خواجه رشید الدین، از شخصیت های علمی عصر ایلخانی و دیگری خواجه علیشاه گیلانی است که تاجری مطرح بود.

به هر حال در بازه زمانی ۶۹۴ تا ۷۱۷ هجری خورشیدی، علیشاه دستور احداث بنایی را داد که پیش از ان چنین بنایی در ایران ساخته نشده بود. در آن روزگار، ارگ تبریز آذربایجان شرقی از هر نقطه شهر دیده می شد. داخل ارگ علیشاه، هلالی دیده می شود. هلالش، بزرگ تر از ایوان مدائن بود.

اگر شما هم می خواهید بدانید که ارگ علیشاه توسط کی ساخته شده، باید اشاره کنیم که استاد فلکی تبریزی، معمار برجسته دوره ایلخانی، طراحی و ساخت این بنا را بر عهده گرفت. گفته شده که در اوایل ساخت بنا، بخشی از گنبد و سقف فروریخت. پس از آن با مرگ خواجه رشید الدین، علیشاه، انگیزی ای برای پایان کار  مسجد نداشت.

در جای دیگر می خوانیم که هدف ساخت ارگ علیشاه تبریز، احداث یک آرامگاه بزرگ بوده است. خلاصه مثل بسیاری از اتفاقات تاریخی، روایت های گوناگون از آن امروزه در دسترس ما قرار دارد. این ارگ، بلندترین بنای آجری شهر تبریز است.

معماری باشکوه مسجد علیشاه

مسجد علیشاه تبریز از کم نظیرترین و منحصر به فردترین بناهای اسلامی به شمار می رود. سبک معماری آن به شیوه آذری و معمار زبردست و ماهر آن استاد فلکی تبریزی است. در سفرنامه های تاریخی بسیاری از عظمت و شکوه این مسجد صحبت شده است.

چنانچه گفته اند در زمان هایی مسجد علیشاه به کاشی، ستون های مرمری، کتیبه و گچبری های بی نظیری مزین بوده است. حوضی مربع شکل درست در وسط صحن مسجد و مجسمه های شیر در هر گوشه آن قرار گرفته بودند.

ابعاد ارگ علیشاه بخشی از تاریخ و معماری خیره کننده اش را به تصویر می کشد. عرض دهانه ارگ، ۳۰ متر است. دیواره هایی به عرض بیش از ۱۰ متر از دیگر مشخصات ارگ علیشاه تبریز است. مهم ترین ویژگی ارگ علیشاه شهر تبریز با نام های طاق علیشاه، مسجد علیشاه، ارگ تبریز و یا ارک علیشاه نیز شناخته می شود، طاق بزرگ آن بوده که عرضش، از طاق کسری نیز بیش تر است.

این سازه تاریخی معظم، سنه ۱۳۱۰ هجری خورشیدی، در فهرست آثار ملی  ایران ثبت گردید تا امروزه، ما امانتدار یک میراث پر افتخار از معماری ایرانی باشیم.

کاربری نظامی ارگ علیشاه در دوران قاجار

تبدیل به قلعه نظامی

در پی جنگ‌های ایران و روس (۱۸۰۴ تا ۱۸۲۴) و جنگ ایران و انگلیس (۱۸۵۷)، ارگ علیشاه به یک دژ نظامی تبدیل شد. موقعیت جغرافیایی آن در جنوب شهر تبریز، این بنا را به مکانی استراتژیک برای ذخیره مهمات و تجهیزات نظامی تبدیل کرد. عباس میرزا، ولیعهد قاجاریه، دستور داد تا کارخانه ریخته‌گری و توپ‌ریزی در محوطه ارگ ساخته شود

استفاده از ارگ به عنوان سنگر

در زمان مشروطه، ارگ علیشاه به سنگری برای دفاع از شهر تبریز در برابر حملات روس‌ها تبدیل شد. پس از فتح ارگ توسط روس‌ها، آسیب‌های زیادی به آن وارد آمد و دیواره‌های آن به توپ بسته شد

ویژگی‌های معماری و تاریخی

سبک معماری

معماری ارگ علیشاه به سبک آذری است که در دوران ایلخانان مغول رواج داشت. این بنا دارای دیوارهایی با ارتفاع ۲۶ متر و عرض ۳۰ متر است که بخش‌هایی از آن هنوز باقی مانده‌اند. متأسفانه، زلزله‌ها و جنگ‌ها آسیب‌های زیادی به ساختار آن وارد کرده‌اند

تغییر نام از مسجد به ارگ

با توجه به کاربری جدید ارگ علیشاه، نام آن از مسجد علیشاه به ارگ علیشاه تغییر یافت. این تغییر نام نشان‌دهنده‌ی تحولات اجتماعی و سیاسی در دوره قاجار است

در مجموع، ارگ علیشاه با تاریخ پرفراز و نشیب خود، نمایانگر تحولات سیاسی و نظامی ایران در دوران قاجار است و همچنان یکی از جاذبه‌های گردشگری مهم تبریز محسوب می‌شود.

دوران معاصر

در عصر پهلوی، این ارگ در فهرست نخستین آثاری قرار گرفت که ثبت ملی شد. کاربری نظامی آن تمام شد و الحاق عصر قجری ارگ نیز تخریب گردید. پارک باغ ملت در محوطه جنوبی ارگ، از اواسط سال ۱۳۵۳ تا پیروزی انقلاب اسلامی، به مجموعه اضافه گردید. محمد رضا پهلوی، آخرین شاه ایران، پارکی به ارگ اضافه نمود.

در اوایل انقلاب، محوطه پیرامونی ارگ، محل تجمع مردم مسلمان تبریز بود و مصلی موقتی شهر به شمار  می آمد. سال شصت بود که برای ساخت مصلی تبریز، دیوار شمالی عهد ایلخانی ارگ به همراه پلکانی که در عصر حجر به مجموعه اضافه شده بود، با مواد منفجره تخریب و در سال هفتاد و شش، خاکبرداری عمیقی در دیواره شرقی صورت گرفت که ساره تهدید شد.

در دهه هشتاد و نود شمسی، سازمان میراث فرهنگی وقت، باقیمانده نشانه های مربوط به ساخت و ساز عصر قجری ارگ را پاک نمود و بخشی از این سازه عظیم تاریخی نیز به دلیل کم توجهی مسئولان وقت، تخریب شد. آنچه امروز باقی است، ایوان و ۲ دیواره کناری است که در عکس ها مشاهده می کنید.

کشف سفال های دوران عصر آهن در ارگ علیشاه تبریز در سال ۱۳۹۵، قلب تپنده تاریخ تبریز را در کانون توجه باستان شناسان ایران قرار داد. پروژه نورپردازی بنای تاریخی، توسط سازمان فضای سبز شهرداری و با همکاری سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی انجام می شود که امیدواریم آسیبی به معماری بنا وارد نکند.

بر اساس کشفیات باستان شناسان در سال های اخیر در محوطه این بنا، سفال های شکسته و خرد شدۀ دوران تمدن اسلامی (ایلخانی تا قاجار) و ۲ قطعه سفال شکستۀ عصر آهن و ۲ قطعه سکۀ تاریخی که نیازمند مرمت و پاکسازی بودند،’ از آثار به دست آمده در ارگ علیشاه بوده است. کشف سیستم آبرسانی از ۲ کانال، یک حوضچه فشار شکن و چند تنبوشه سفالی نیز از دیگر یافته های باستان شناسی در دهه نود شمسی از محوطه ارگ تبریز است.

این باستان شناس همچنین به کشف بخشی از یک گور با تدفین ثانویه و دیوار چینه ای به لحاظ روابط لایه نگاری با قدمت بیش از ۲۰۰ سال اشاره کرده بودند.

 

راز ارگ علیشاه تبریز

دالان‌ها و راه‌های مخفی

تحقیقات نشان می‌دهد که ارگ علیشاه دارای دالان‌ها و راه‌های زیرزمینی بوده است که ممکن است در دوران‌های مختلف به عنوان مسیرهای فرار یا ارتباطی استفاده شده باشند. این ویژگی‌ها به امنیت و استحکام بنا افزوده است

تأثیرات تاریخی

ارگ علیشاه نه تنها یک بنای تاریخی بلکه گواهی بر تحولات اجتماعی و سیاسی تبریز در طول تاریخ است. تغییرات کاربری این بنا نشان‌دهنده‌ی نیازهای مختلف جامعه در دوره‌های مختلف زمانی است

در مجموع، ارگ علیشاه با تاریخ غنی و معماری منحصر به فردش، همچنان یکی از جاذبه‌های مهم تبریز محسوب می‌شود که رازهای زیادی را در دل آجرهای سرخ خود نهفته دارد.

محراب ارگ علیشاه تبریز

از جمله بخش های دیدنی ارگ تبریز، محراب ارگ است که به حالت سرداب یا سردابه ای بوده که مسقف بوده و بعدا تخریب شد. در زمان احداث محراب ارگ، از طاق های گوناگونی شامل طاق های چهار گانه  در پایین و یک طاق در بالا استفاده شده و معمار قصد داشته با این کار، همت خود را به رخ بینندگان و میراث داران بکشاند.

ارگ علیشاه کجاست؟

اگر قصد عزیمت به ارگ علیشاه تبریز با خودرو شخصی دارید، هر  جای دیار اولین های ایران که تشریف دارید، عازم میدان ساعت و خیابان امام شوید. ارگ بلند این دیار، از دور، خودنمایی می کند. البته پارک خودرو در کوچه های اطراف توصیه می شود.

اگر قصد عزیمت به ارگ علیشاه با وسایل نقلیه عمومی دارید، اتوبوس های BRT شهر تبریز را در نظر داشته باشید. وسیله راحت برای عزیمت بوده و بایستی در ایستگاه بی آر تی شریعتی یا میدان ساعت، از اتوبوس پیاده شوید. از این دو ایستگاه، سازه ارگ، خودنمایی میکند. البته خطوط فرعی اتوبوسرانی نیز در خیابان آیت الله طالقانی، شما را از سمت راست ارگ، وارد محوطه خواهد کرد.

اگر قصد عزیمت به ارگ علیشاه با مترو تبریز دارید، از خط ۱ استفاده کرده و در نزدیک ترین ایستگاه که ایستگاه شهید محققی است، از قطار پیاده شده و با چند دقیقه پیاده روی به محوطه ارگ می رسید.

به هر حال به منظور عزیمت به این بنای تاریخی شکوهمند، آدرس ارگ تبریز را در نظر داشته باشید. بنای ارگ تبریز نورپردازی شبانه نیز گاها دارد. ارگ علیشاه تبریز آدرس سر راست دارد.

آدرس ارگ تبریز: تبریز، ضلع جنوبی خیابان امام خمینی، خیابان ارک.

ارگ علیشاه تبریز