بیوگرافی عباس کیارستمی؛ از خانه دوست کجاست تا نخل طلای کن

بیوگرافی عباس کیارستمی از نقاشی و طراحی گرافیک آغاز میشود و به سینمایی میرسد که با قصههای ظاهراً ساده، پرسشهای ماندگار میسازد. خالق «خانه دوست کجاست؟»، «کلوزآپ» و «طعم گیلاس» در کنار کارگردانی، عکاسی، شعر و آموزش سینما را نیز دنبال میکرد. در این مطلب پرشینوی، زندگی خانوادگی، فیلمها، افتخارات و مسیر هنری او را همراه با راهنمای تماشای آثار و خبرهای مستند سال ۱۴۰۵ مرور میکنیم.
بیوگرافی عباس کیارستمی در یک نگاه
کیارستمی اول تیر ۱۳۱۹ در تهران به دنیا آمد و ۱۴ تیر ۱۳۹۵ در پاریس درگذشت. او از چهرههای مهم سینمای معاصر جهان است، اما شناختش فقط با نام یک جایزه کامل نمیشود. فیلمهای کوتاه آموزشی، داستانهای کودکان، تجربههای مستند، آثار بلند و کارهای متأخر دیجیتال، بخشهای متفاوت کارنامه او هستند. مسیر این آثار نشان میدهد یک فیلمساز چگونه میتواند ابزارها و مقیاس تولید را تغییر دهد و همچنان پرسشهای شخصی خود را دنبال کند.
| موضوع | اطلاعات |
|---|---|
| تولد | اول تیر ۱۳۱۹، تهران |
| درگذشت | ۱۴ تیر ۱۳۹۵، پاریس؛ ۷۶ سالگی |
| حوزه فعالیت | کارگردانی، فیلمنامه، تدوین، عکاسی، گرافیک و شعر |
| تحصیلات | دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران |
| همسر سابق | پروین امیرقلی |
| فرزندان | احمد و بهمن کیارستمی |
| نخستین فیلم کوتاه | نان و کوچه، ۱۳۴۹ / ۱۹۷۰ |
| افتخار شاخص | نخل طلای کن ۱۹۹۷ برای طعم گیلاس، بهصورت مشترک |
| آرامگاه | توکمزرعه، لواسان |
از نقاشی و گرافیک تا ورود به سینما
پیش از آنکه نام کیارستمی با فیلمهای بلند پیوند بخورد، نقاشی و طراحی بخش مهمی از کار او بود. تحصیل در هنرهای زیبا و فعالیت در تبلیغات، طراحی جلد، پوستر و تیتراژ، تجربههایی برای کار با تصویر فراهم کردند. بنابراین آغاز فیلمسازی او را نباید نقطهای بدون پیشینه دانست. نگاه به قاب، حذف جزئیات و توجه به نسبت تصویر و نوشته، در کارهای گرافیکی و سینمایی او قابل بررسی است.
طراحی تیتراژ «قیصر» و «رضا موتوری» از ارتباطهای شناختهشده او با سینمای آن دوره است. برای آشنایی با سازنده این دو فیلم، بیوگرافی مسعود کیمیایی را بخوانید. این همکاری نشان میدهد کیارستمی پیش از شناختهشدن بهعنوان کارگردان، در بخشهای دیگری از تولید تصویر سینمایی حضور داشت؛ نقش طراح تیتراژ با کارگردان خود فیلم یکسان نیست.
کانون پرورش فکری؛ کودکان در مرکز قاب
کیارستمی در شکلگیری بخش سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نقش داشت. «نان و کوچه» در سال ۱۳۴۹ ساخته شد؛ بنابراین درج سال ۱۳۵۱ بهعنوان آغاز کلی فعالیت فیلمسازی او دقیق نیست. این فیلم کوتاه، موقعیت پسری را دنبال میکند که در راه با سگی روبهرو میشود. یک مانع کوچک، برای شکلدادن به انتظار، ترس و تصمیم کافی است.
«زنگ تفریح» و «مسافر» نیز به شناخت دوره آغازین کمک میکنند. در «مسافر»، میل یک کودک برای رسیدن به مسابقه فوتبال، او را به انتخابهایی میکشاند که روی دیگران اثر میگذارند. تماشای این آثار کنار فیلمهای متأخر، امکان دیدن استمرار بعضی پرسشها را میدهد: شخصیت برای رسیدن به هدف چه میکند و دوربین چگونه فاصله خود را با او تنظیم میکند؟
خانه دوست کجاست و سهگانه کوکر
«خانه دوست کجاست؟» داستان دانشآموزی است که میخواهد دفتر دوستش را به او برساند. موضوعی کوچک در زندگی روزمره، به مسئله مسئولیت و شنیدهشدن کودک تبدیل میشود. مسیرها، درها، تکرار جستوجو و پاسخ بزرگترها در ساخت این تجربه نقش دارند. فیلم، فقط خلاصه یک پیام درباره دوستی نیست؛ شکل همراهی تماشاگر با تلاش کودک نیز اهمیت دارد.
«زندگی و دیگر هیچ» و «زیر درختان زیتون» در کنار این اثر، مجموعهای را میسازند که به سهگانه کوکر شناخته میشود. این سه فیلم، قسمتهای متعارف یک داستان دنبالهدار نیستند. هر اثر، نگاه تازهای به مکان، آدمها و رابطه زندگی با فیلم قبلی پیدا میکند. مؤسسه فیلم بریتانیا نیز این مجموعه را از مسیرهای مناسب ورود به سینمای کیارستمی معرفی کرده است.
عنوان فیلم نخست با شعر «نشانی» سهراب سپهری پیوند دارد. برای شناخت متن ادبی، شعر خانه دوست کجاست سهراب سپهری را ببینید. اشتراک عنوان، به معنای اقتباس صحنهبهصحنه از شعر نیست؛ میتوان رابطه نام، جستوجو و مسیر را بررسی کرد، بدون آنکه فیلم را شرح تصویری یک شعر بنامیم.
کلوزآپ؛ مرز میان واقعه و بازسازی
«کلوزآپ» بر پایه ماجرای حسین سبزیان ساخته شد؛ مردی که خود را محسن مخملباف معرفی کرده بود. افراد درگیر ماجرا در برابر دوربین حضور دارند و فیلم، ثبت رویداد را با بازسازی همراه میکند. اهمیت آن در این است که پرسش درباره حقیقت، فقط موضوع قصه نیست؛ شیوه ساختهشدن خود فیلم نیز تماشاگر را به سنجیدن نسبت تصویر و واقعیت دعوت میکند.
برای تماشای این اثر، لازم نیست در هر صحنه با عجله برچسب «واقعی» یا «ساختگی» بزنیم. بهتر است ببینیم حضور دوربین چه امکانی برای سخنگفتن افراد ایجاد میکند و چگونه برداشت ما از آنها تغییر میکند. این پیشنهاد، روشی برای مشاهده ساختار فیلم است؛ داوری درباره اشخاص واقعی را نباید تنها بر اساس تجربه یک صحنه سینمایی قطعی کرد.
طعم گیلاس و نخل طلای کن
«طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷ نخل طلای جشنواره کن را دریافت کرد. این جایزه بهصورت مشترک با «مارماهی» ساخته شوهی ایمامورا اهدا شد. ثبت این جزئیات، اهمیت موفقیت فیلم را کم نمیکند؛ برعکس، جای آن را در تاریخ همان دوره دقیقتر روشن میسازد. آرشیو رسمی کن، مرجع مناسبی برای تشخیص تفاوت حضور در مسابقه و دریافت جایزه است.
گفتوگوهای داخل خودرو و چشماندازهای اطراف تهران، از عناصر اصلی تجربه تماشای فیلماند. فیلم با پرسشهای زندگی و مرگ مواجه میشود، اما میتوان آن را بدون افشای پایان، از نظر فاصله دوربین، زمان مکث و نقش شنیدن بررسی کرد. در سینمای کیارستمی، آنچه بیرون قاب میماند نیز گاهی بهاندازه تصویر دیدهشده، خیال تماشاگر را فعال میکند.
جدول فیلمهای مهم عباس کیارستمی
این جدول، گزیدهای برای دنبالکردن مسیر هنری است و ادعای فهرست کامل ندارد. سالها بر پایه معرفی بینالمللی آثار درج شدهاند؛ تاریخ تولید، نمایش جشنوارهای و اکران عمومی ممکن است در بعضی کشورها متفاوت باشد. فیلم کوتاه، مستند و اثر تجربی نیز در کنار فیلم بلند آمدهاند تا گستره فعالیت روشنتر دیده شود.
| اثر | سال میلادی | وجه مناسب برای مطالعه |
|---|---|---|
| نان و کوچه | ۱۹۷۰ | روایت کوتاه و یک مانع روزمره |
| مسافر | ۱۹۷۴ | هدف کودک و پیامد انتخابها |
| خانه دوست کجاست؟ | ۱۹۸۷ | مسئولیت، مسیر و تکرار |
| مشق شب | ۱۹۸۹ | گفتوگو درباره تجربه مدرسه |
| کلوزآپ | ۱۹۹۰ | واقعه، بازسازی و حضور دوربین |
| زندگی و دیگر هیچ | ۱۹۹۲ | ادامه زندگی و نسبت آن با سینما |
| زیر درختان زیتون | ۱۹۹۴ | پشت صحنه، بازی و فاصله |
| طعم گیلاس | ۱۹۹۷ | گفتوگو و امر بیرون قاب |
| باد ما را خواهد برد | ۱۹۹۹ | انتظار، صدا و مشاهده |
| ده | ۲۰۰۲ | دوربین دیجیتال و گفتوگو در خودرو |
| کپی برابر اصل | ۲۰۱۰ | رابطه، اصالت و نقشپذیری |
| مثل یک عاشق | ۲۰۱۲ | تجربه فیلمسازی در ژاپن |
| ۲۴ فریم | ۲۰۱۷ | عکس، حرکت و گذر زمان؛ عرضه پس از درگذشت |
تجربههای بینالمللی و جایزه بازیگری کپی برابر اصل
کیارستمی در سالهای متأخر، در خارج از ایران نیز فیلم ساخت. «کپی برابر اصل» با حضور ژولیت بینوش و «مثل یک عاشق» در ژاپن، از نمونههای مهم این دورهاند. تغییر زبان و جغرافیا، فرصتی برای بررسی استمرار یا تغییر شیوه کار اوست. برای شناخت این دوره، بهتر است به خود فیلمها و زمینه تولیدشان مراجعه کنیم و همه را با یک برچسب کلی توضیح ندهیم.
ژولیت بینوش برای بازی در «کپی برابر اصل» در کن ۲۰۱۰ جایزه بهترین بازیگر زن گرفت. این افتخار متعلق به بازیگر است و نباید در جدول، بهعنوان جایزه کارگردانی کیارستمی درج شود. همین دقت برای افتخارات دیگر هم لازم است: جایزه یک فیلم، جایزه فردی، بزرگداشت کارنامه و عضویت در هیئت داوران، چهار رویداد متفاوتاند.
عکاسی، شعر و ۲۴ فریم
عکاسی طبیعت، برف، درخت و جاده، وجهی مستقل از فعالیت کیارستمی بود. او در شعر و انتخاب دوباره متنهای کلاسیک نیز کار کرد؛ از جمله «همراه با باد»، «حافظ به روایت عباس کیارستمی» و «سعدی از دست خویشتن فریاد». کتاب شعر خودش با گزینش و ارائه متن شاعر دیگر یک نوع اثر نیست و بهتر است در معرفی آثار مکتوب این تفاوت روشن بماند.
«۲۴ فریم» از پیوند عکس ثابت و تصویر متحرک ساخته شده است. معرفی کرایتریون توضیح میدهد که در این اثر، تصویرهای انتخابشده با حرکت دیجیتال گسترش مییابند. موضوع فقط جاندادن فنی به عکس نیست؛ تماشاگر میتواند درباره زمان پیش و پس از یک لحظه ثابت فکر کند. این اثر در سال ۲۰۱۷، پس از درگذشت فیلمساز، در کن به نمایش درآمد.
همسر، فرزندان و زندگی خانوادگی
کیارستمی در سال ۱۹۶۹ با پروین امیرقلی ازدواج کرد و این ازدواج در سال ۱۹۸۲ پایان یافت. احمد و بهمن دو پسر او هستند. در نوشتن زندگینامه باید میان اطلاعات عمومی خانواده و حدس درباره روابط خصوصی مرز گذاشت؛ حضور اعضای خانواده در رویداد هنری، بهخودیخود دلیلی برای روایت جزئیات منتشرنشده زندگی آنها نیست.
برای آشنایی با خاطرهگویی خود او، گفتوگوی قدیمی عباس کیارستمی با آیدین آغداشلو در آرشیو موجود است. این متن را باید در زمان اصلی گفتوگو خواند. همچنین نظر او درباره داوریهای گدار نمونهای از دیدگاهش درباره ارزیابی فیلمهاست.
بیماری، درگذشت و محل دفن
کیارستمی در بهار ۱۳۹۵ دورهای از بستری و درمان را در تهران گذراند و سپس برای ادامه درمان به فرانسه رفت. او در ۱۴ تیر همان سال در پاریس درگذشت و در لواسان به خاک سپرده شد. درباره روند درمان، گزارشها و بررسیهای جداگانهای منتشر شده است؛ زندگینامه نباید تشخیصهای تکذیبشده یا نتیجهگیریهای پزشکی و حقوقی را بدون سند قطعی تکرار کند.
در بازخوانی کارنامه، توجه به آثار نیز بهاندازه روایت واپسین روزها اهمیت دارد. تصاویر بازیگران خانه دوست کجاست در سالهای بعد یادآور رابطه زمان واقعی با آدمهای روی پرده است. این عکسها، ادامه داستان فیلم نیستند؛ زندگی اشخاص واقعی مسیر خودش را دارد.
خبرهای مستند کارنامه کیارستمی در سال ۱۴۰۵
مرور آثار در برزیل
موزه سینمای ایران از برنامه مرور پنج دهه آثار کیارستمی در مرکز IMS Paulista سائوپائولو خبر داد. بازه اعلامشده از ۲۶ تیر تا ۵ مهر ۱۴۰۵ بود و فیلمهای کوتاه، «مسافر»، «مشق شب» و آثار سهگانه کوکر را دربرمیگرفت. اهمیت چنین مروری، کنار هم دیدن دورههای مختلف است؛ مخاطب میتواند مسیر تحول را فراتر از چند عنوان مشهور دنبال کند.
نسخه مرمتشده زیر درختان زیتون
در اطلاعیه ۸ شهریور ۱۴۰۵ موزه سینما، نمایش نسخه اصلاح و مرمتشده «زیر درختان زیتون» برای ۱۰ شهریور، همراه با تحلیل سعید قطبیزاده اعلام شد. مرمت، تولید فیلم تازه محسوب نمیشود؛ همان اثر پیشین با رسیدگی فنی دوباره ارائه میشود. هنگام مقایسه نسخهها، سال ساخت اثر و تاریخ مرمت باید جدا نوشته شوند.
برنامه نمایش در توکیو
بر پایه گزارش ۲۳ مهر موزه سینمای ایران، «خانه دوست کجاست؟» برای نمایش در بخش «فیلمهای محبوب آکیرا کوروساوا» در سیونهمین جشنواره توکیو انتخاب شده است. تاریخ اعلامشده ۴ آبان ۱۴۰۵ است. تا زمان بهروزرسانی این مطلب در ۲ آبان، این رویداد هنوز پیش روست و باید با عبارت «برنامهریزی شده» معرفی شود، نه نمایش انجامشده.
برای دیدن فیلمهای کیارستمی از کجا شروع کنیم؟
برای شروع، «خانه دوست کجاست؟» یا «نان و کوچه» انتخابهای روشنی هستند؛ هدف شخصیت زود شناخته میشود و فرصت توجه به شیوه روایت فراهم است. سپس «کلوزآپ» را برای تجربه مرز واقعه و بازسازی ببینید. «۲۴ فریم» را میتوان در مرحله بعد برای توجه به تصویر و زمان انتخاب کرد. این ترتیب، پیشنهاد تحریریه است و رتبهبندی کیفیت آثار نیست.
اگر به مقایسه تاریخ سینمای ایران علاقه دارید، بیوگرافی داریوش مهرجویی نیز زمینه مکملی دارد. مقایسه زمانی دقیقتر است که دو اثر مشخص، از نظر روایت، بازی و استفاده از مکان بررسی شوند؛ همدورهبودن دو فیلمساز، به معنای یکسانبودن جهان هنری آنها نیست.
داوری و بزرگداشت کارنامه
کیارستمی در کنار شرکت با فیلمهایش، مسئولیت داوری نیز داشت. آرشیو کن، ریاست هیئت داوران سینهفونداسیون و فیلم کوتاه او را در سال ۲۰۱۴ ثبت کرده است. در آرشیو رسمی ونیز نیز نام او در میان دریافتکنندگان جایزه افتخاری فیلمساز در سال ۲۰۰۸ آمده است. اولی مسئولیت انتخاب و ارزیابی آثار دیگران است و دومی تقدیر از کارنامه؛ هیچکدام نباید به فهرست جوایز یک فیلم مشخص منتقل شوند. برای مطالعه تاریخ جشنوارهها، نوشتن نام دقیق بخش بهاندازه سال رویداد اهمیت دارد.
پرسشهای رایج
کدام فیلم کیارستمی نخل طلا گرفت؟
طعم گیلاس در سال ۱۹۹۷؛ جایزه مشترک با مارماهی ساخته شوهی ایمامورا.
آیا ۲۴ فریم بعد از درگذشت او ساخته شد؟
این پروژه آخرین تجربه سینمایی اوست که عرضه نهایی و نمایش کن آن در ۲۰۱۷، پس از درگذشتش انجام شد؛ نباید تاریخ عرضه را زمان آغاز پروژه دانست.
آیا سهگانه کوکر سه قسمت یک داستان است؟
خیر؛ سه فیلم به مکان و تجربههای مرتبط بازمیگردند، اما ساختار دنباله معمول یک قصه را ندارند.
منابع: آرشیو رسمی جشنواره کن؛ مؤسسه فیلم بریتانیا؛ مجموعه کرایتریون، معرفی فیلمها و سهگانه کوکر؛ موزه سینمای ایران، گزارشهای تیر تا مهر ۱۴۰۵؛ آرشیو گفتوگوهای پرشینوی.









