ناشزه بودن مرد یعنی چه؟ حقوق و وظایف در زندگی مشترک

وظایف مرد در زندگی مشترک بخش مهمی از بنیان خانواده را تشکیل می‌دهد و درک صحیح آن برای ایجاد یک رابطه پایدار و سالم ضروری است. در حالی که اغلب بحث‌ها بر وظایف زن متمرکز است، مفهوم “ناشزه بودن مرد” و حقوق متقابل زوجین نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. این مقاله به بررسی جامع این موضوع، از تعاریف لغوی و اصطلاحی گرفته تا پیامدهای حقوقی و فقهی آن می‌پردازد.

در سنت حقوقی و فقهی ما، مفاهیم تمکین و نشوز عمدتاً در ارتباط با زن به کار رفته‌اند. اما این بدان معنا نیست که مرد از این مفاهیم مستثنی است. درک ریشه‌های لغوی و کاربرد قرآنی این واژگان، به ما کمک می‌کند تا تصویری کامل‌تر از حقوق و وظایف هر دو طرف در زندگی مشترک به دست آوریم. در ادامه، به تفصیل به این موضوعات خواهیم پرداخت.

تعریف تمکین و نشوز در فقه و حقوق

واژه “تمکین” در لغت به معنای مالک گردانیدن و ثابت کردن است. در قرآن کریم نیز این واژه به کار رفته است، مانند آیه “و مکناهم فی الارض” که به معنای استقرار بخشیدن و مالک گردانیدن آنها در زمین است. اما در اصطلاح حقوقی و فقهی، تمکین به معنای انجام وظایف زناشویی و حقوق همسر است.

در مقابل، “نشوز” در لغت به معنای بالا بردن و به پا خاستن است. در قرآن کریم نیز آمده است: “و اذا قیل لهم انشزوا فانشزوا” که به معنای برخاستن برای انجام اوامر الهی است. اما در اصطلاح حقوقی و فقهی، نشوز عبارت از خروج زوجین از انجام تکالیف واجبی است که قانونگذار بر عهده هر کدام از آنها در رابطه با دیگری گذاشته است.

آیا نشوز فقط به زن تعلق دارد؟

به طور کلی، نشوز اختصاص به زن ندارد. مرد نیز ممکن است در برابر زوجه خویش نسبت به انجام تکالیف واجب خود اقدامی نکند و وظایفش را انجام ندهد و از این نظر ناشز محسوب شود. قرآن کریم نیز نشوز را به هر دو معنا به کار برده است؛ آنجا که می‌فرماید: “والاتی تخافون نشوزهن” منظور خروج از اطاعت زوج توسط زوجه است و آنجا که می‌فرماید: “و ان امراه خافت من بعلها نشوزا او اعراضا” (سوره نساء، آیه ۱۲۸)، منظور نشوز مرد از انجام تکالیف واجب در قبال زوجه خود است.

گاهی نیز هر دو طرف از انجام حقوق و تکالیف یکدیگر خودداری می‌ورزند که قرآن کریم از این وضعیت تعبیر به “شقاق” کرده است و این معنا در آیه ۲۵ سوره نساء آمده است: “و ان خفتم شقاق بینهما…”. مرحوم صاحب جواهر نیز نشوز به معنای فقهی را در هر دو صورت، یعنی نشوز از طرف زن و همچنین نشوز از طرف مرد، اطلاق کرده است.

در صورت عدم تمکین مرد، زن می‌تواند به مراجع قانونی مراجعه کند؟

در مورد نشوز مرد، عبارت “عدم تمکین” به کار نمی‌رود و عرفاً مستهجن دانسته می‌شود. در حالی که اگر نشوز و عدم تمکین را به یک معنا بدانیم (چنانچه در ۹۰ درصد موارد چنین است) و دعوای الزام به تمکین را نیز مسموع بدانیم، دلیلی از نظر شرعی وجود ندارد که دعوی الزام به تمکین زوج مطروحه از طرف زوجه را وارد تشخیص ندهیم. با این حساب، زن نیز می‌تواند چنانچه شوهر به اقامه تکالیف واجب عمدتاً غیرمالی مثل حق قسم، حق مضاجعت و حق نزدیکی که بر عهده زوج گذاشته شده اقدام نکند، او را از طریق مراجعه به محکمه ملزم کند.

البته زنان به دلیل حیا، مطالبات خود را از بابت این حقوق در قالب الزام شوهر به پرداخت نفقه مطرح می‌کنند. ولی به هر حال، چه بسا الزام به تمکین نیز خالی از وجاهت قانونی نباشد و لذا رأی شعبه هفتم دیوان عالی کشور که دادخواست زن مبنی بر الزام به تمکین شوهر را فاقد وجاهت قانونی دانست، منطقی به نظر نمی‌رسد. بنابراین، اگر زوج نیز در ادای تکالیف شرعی خود قصور کند و مثلاً تکلیف به حسن معاشرت خود را نادیده بگیرد یا مرتکب ضرب و شتم یا آزار زوجه شود، دعوای الزام به تمکین از ناحیه زوجه نیز باید مسموع باشد.

آیا هر عدم تمکینی «نشوز» است؟

فقها و حقوقدانان، برای تحقق هر عمل حقوقی سه جزء علت را در قالب‌های مقتضی، شرط و عدم مانع ذکر کرده‌اند. ایشان هرچند “مقتضی” پرداخت نفقه را خود “عقد نکاح” دانسته‌اند، ولی در خصوص شرطیت یا مانعیت تمکین و نشوز اختلاف دارند. عده‌ای تمکین را “شرط” نفقه دانسته و عده‌ای “نشوز” را “مانع” انفاق دانسته‌اند. لیکن به نظر، قول دوم بیشتر مقرون به واقع است.

این نظر مبتنی بر این است که بگوییم هر “عدم تمکینی”، “نشوز” نیست، ولی هر نشوزی عدم تمکین است. زیرا ممکن است مرد زن را طلب نکرده باشد و او نیز تمکین نکرده باشد؛ پس در این حالت نشوز حاصل نیست و مرد باید نفقه زنی را که عقد کرده ولی هنوز او را به منزلش نیاورده، بدهد. بنابراین تنها “عدم تمکینی” که ناشی از معارضه و عصیان باشد، نشوز محسوب می‌شود. قرآن کریم، سوره مجادله آیه ۱۱ و یا در سوره یوسف آیه ۵۶ و سوره کهف آیه ۸۵ نیز به همین معنا آمده است.

“درک وظایف متقابل در زندگی مشترک، کلید اصلی برای ایجاد یک رابطه پایدار و مبتنی بر احترام متقابل است.”

وظایف مرد در قانون مدنی ایران

در قانون مدنی ایران، عنوان تمکین و نشوز به کار نرفته و حقوقدانان آن را از برخی مواد استنباط کرده‌اند: ماده ۱۱۰۸ ـ “هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود.” و ماده ۱۰۸۵ ـ “زن می‌تواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد امتناع کند مشروط بر اینکه مهر او حالّ باشد و این امتناع مسقط حق نفقه نخواهد بود.” ماده نخست بر نشوز دلالت دارد.

برخی حقوقدانان از آن تمکین عام شوهر را اجبار به تأدیه آن کرد به وسیله بازداشت اموال او و فروش آنها وصل می‌شود، مگر آنکه قادر به تأدیه آن نباشد. ولی تکالیف دیگر زوجین قائم به شخص آنان و مبتنی بر محبت و علاقه قلبی است که به وسیله اجبار به ایفای آنها مستقیم یا غیرمستقیم به نتیجه منظور در بسیاری از موارد نمی‌توان رسید، مانند حسن معاشرت، تشیید مبانی خانوادگی، اطاعت زن از شوهر و امثال آنها.

در این صورت قانون برای ضمانت اجرای تکالیف چنانکه ذیلاً دیده می‌شود چاره مناسب با هر یک از آنها اندیشیده است: تکالیف شوهر بر دو قسم است: یکی انفاق که زن می‌تواند چنانکه گذشت به دادگاه مراجعه و از شوهر بخواهد و دادگاه آن را از او گرفته به زن می‌دهد و چنانچه نتوان شوهر را الزام به دادن نفقه کرد یا آنکه شوهر عاجز از تأدیه آن باشد زن نمی‌تواند به استناد ماده «۱۱۲۹» قانون مدنی از دادگاه بخواهد که شوهر را اجبار به طلاق کند تا دادگاه پس از رسیدگی شوهر را اجبار به طلاق نماید.

اما تکالیف دیگر شوهر چه نسبت به آنها که با زن مشترک است از قبیل: حسن معاشرت، تشیید مبانی خانواده، و چه نسبت به آنها که به او اختصاص دارد مانند: قسم و نزدیکی در صورت امتناع شوهر از ایفای آن، زن می‌تواند به استناد ماده «۱۱۳۰» قانون مدنی درخواست اجبار شوهر را به طلاق کند. از قانون مدنی می‌توان چنین فهمید که ضمانت اجرای حقوق زن را، شکایت از شوهر نزد حاکم و تقاضای طلاق از دادگاه دانسته است و ضمانت اجرا در حقوق شوهر را امتناع از پرداخت نفقه و استفاده از حق طلاق که در دست مرد است، شمرده است.

سوالات متداول