نوستالژی عید نوروز در تهران قدیم؛ آداب و رسوم شیرین و فراموش‌نشده

آداب و رسوم عید نوروز در تهران قدیم، فصلی از خاطرات شیرین و زندگی صمیمانه‌ای است که امروزه کمتر به آن توجه می‌شود. در آن روزها، جشن آغاز سال نو تنها یک مناسبت تقویمی نبود، بلکه دورهمی تمام اعضای خانواده بود که در آن همه با هم در کارهای خانه تکانی، خرید و پخت‌وپز سهیم بودند. تهران قدیم با کوچه‌پس‌کوچه‌های باریک و خانه‌های قدیمی‌اش، حال و هوایی متفاوت داشت که در آن، شادی و نشاط در تمام محله‌ها پیچیده بود و مردم با دلی خوش و نیتی پاک، سال جدید را استقبال می‌کردند.

امروزه با گذشت زمان و تغییر سبک زندگی، بسیاری از این سنت‌های زیبا کمرنگ شده‌اند، اما یاد و خاطره آن‌ها همچنان در دل‌های ایرانیان زنده است. از عیدی گرفتن کودکان با اسکناس‌های تا نخورده تا دعاهای مادران برای سبزه سبز کردن، هر کدام داستانی از امید، پاکی و شروعی نو را روایت می‌کنند. در این نوشتار، به بازخوانی دقیق و کامل این آداب و رسوم می‌پردازیم تا نسل جدید نیز با زیبایی‌های این جشن باستانی آشنا شود.

تهیه لباس نو و حال و هوای بازار

از آغاز ماه اسفند، کم‌کم بوی عید در فضا پیچیده می‌شد. اندیشه عید نوروز موجب شادی اغنیا و نگرانی فقرا می‌شد، اما در میان تمام این تفاوت‌ها، اوضاع کسبه بازار از همه بهتر بود و فصل رونق فرا رسیده بود. اولین کاری که زمان و دقت بیشتری لازم داشت، تهیه رخت و لباس نو بود. البسه کودکان معمولاً از رنگ‌های شاد و زنده تهیه می‌شد که اغلب توسط خانم‌های خانه دوخته می‌شد و کفش و کلاه تنها مواردی بودند که از بازار خریداری می‌شدند.

خانم‌ها و آقاها در خانواده‌های متوسط، معمولاً به نو کردن چند تکه اصلی لباس خود که شامل چادر مشکی، چادر نماز، کفش و عبا بود می‌پرداختند. در صورت امکان، البسه دیگر را شسته و رفو می‌کردند، یقه‌ها را آهار می‌زدند و خلاصه برای سال نو، نو نوار می‌شدند. این تلاش برای نوپوشی، نمادی از تجدید حیات و احترام به آغاز سال جدید بود و حتی اگر توان خرید لباس نو وجود نداشت، تمیز کردن و تعمیر لباس‌های کهنه نیز با همان شور و شوق انجام می‌گرفت.

خانه تکانی؛ دل کندن از کهنه‌ها

رسم خانه تکانی، فقیر و غنی نمی‌شناخت و برای انجام شدن آن، تمام وسایل خانه باید بیرون ریخته می‌شد. تمام خانه شسته، جارو و گردگیری می‌شد و بعد تمام اسباب پس از تمیز شدن به داخل برده و چیده می‌شد. در همین خانه تکانی‌ها، دو کار مهم انجام می‌گرفت: یکی دل کندن از لوازم و اسباب کهنه و شکسته بود که پس از یک یا چند سال کار کردن، دیگر به درد دور انداختن می‌خورد و دیگری تغییر و تحول در شکل چیدن اثاث منزل بود که با بیرون ریختن و دوباره چیدن، شکل تازه‌ای به خانه می‌داد.

خانه تکانی قبل از عید نوروز در آن روزها وقت بسیار می‌گرفت. از تکاندن فرش و گلیم و قالی شروع می‌شد و با صیقل دادن لوازم فلزی، شستن پارچه‌ها (ملافه، پرده، روتشکی و پشتی‌ها)، شستن در و پنجره‌ها و ظرف و ظروف و دوده‌گیری از اتاق‌ها به پایان می‌رسید. بعد همه چیز باید دوباره چیده می‌شد تا سال بعد که روز از نو، روزی از نو باشد. این کار نمادی از پاکیزگی روح و جسم و دور ریختن غم‌های سال گذشته بود.

سبزه سبز کردن؛ دعای سبز برای سال نو

سبزه عید از بیست روز تا ده روز مانده به عید باید سبز می‌شد. به این ترتیب که خانم خانه به تعداد جمعیت خانواده، مشت‌مشت گندم یا عدس یا هر دانه سبز کردنی دیگر را برداشته و در ظرفی سفالی می‌ریخت. این کار باید طوری با دقت انجام می‌شد که از دستشان دانه‌ای به زمین نیفتد و در ضمن با هر مشت دانه، باید برای سلامتی، خوشی، سعادت و گشایش بخت و مال آن شخص دعا می‌کردند.

سپس روی دانه‌ها را با آب نیم‌گرم پوشانده و در جایی نه گرم و نه سرد قرار می‌دادند و هر روز آب تازه بر آن می‌ریختند تا جوانه بزند. این دانه‌های جوانه‌زده را در دستمال مرطوبی نگه می‌داشتند تا برگ‌های آن نیش بزند و بالا بیاید. سپس سبزه را در یک سینی یا بشقاب زیبا قرار داده و هر روز آب می‌دادند تا سبز شده و برای هفت‌سین آماده شود. خانم‌های باسلیقه با تخم تره‌تیزک (شاهی) سبزه سبز می‌کردند و با دانه‌های شاهی که پس از خیس شدن لعاب پیدا می‌کند، روی پارچه‌ای جملاتی چون “سال نو مبارک” یا “یا مقلب‌القلوب و الابصار” را می‌نوشتند و سبزه خود را به این شکل سبز می‌کردند.

سفره هفت‌سین و شب‌های تحویل سال

یک شب مانده به تحویل سال، زمان خوردن سبزی‌پلو با کوکوی سبزی، سیر تازه و ماهی فرا می‌رسید. عقیده به پلوی سبزی‌دار این بود که خوردن آن دل را زنده، احشا را تازه و بدن را رطوبت مفید می‌بخشید و روح تازه به تن می‌دمید. با توجه به اینکه در تهران سبزی تازه هنوز نرسیده بود و وسایل تندرو برای رساندن ماهی تازه به تهران نادر بود، حضور این میوه را دافع درد و رنج می‌دانستند.

از زمانی که خانواده با بهترین لباس‌های خود بر سر سفره گرد هم جمع می‌شدند، دیگر تمام حواس‌ها متوجه خیرخواهی و خوش‌اقبالی بود و همه باید با خلق خوش، ابروی گشاده و لبخند بر لب بر سر سفره می‌نشستند. همه گفتگوها درباره خیر و خوشی و ذکر و دعا برای رفع بیماری، روا شدن حاجت و دفع بلا بود. با تحویل شدن سال و به صدا درآمدن توپ سال نو، همه به دیده‌بوسی و تبریک سال نو مشغول می‌شدند، کام خود را شیرین کرده و به شادی می‌پرداختند.

دید و بازدید و تفریحات نوروزی

روزهای عید به دید و بازدید و شادی و تفریح می‌گذشت و رسم بر این بود که در این روزها کسی بداخمی و تندی نکند، پول یا مالی قرض نکند، نزد پزشک و دوا فروش هم نرود و خلاصه از هر مورد غم‌افزا و مکدرکننده دوری کند. البته زیارت اهل قبور و پخش نذری برای رفتگان جزو آدابی بود که هرچند غم‌افزا، اما موجب شادی روح رفتگان و در نتیجه بسیار پسندیده به شمار می‌رفت.

دو سه روز اول عید برای دیدار از بزرگترها بود که از منزل پدر و مادر آغاز می‌شد و منازل دایی، عمه و دیگر بزرگان و دوستان می‌گذشت. در این دید و بازدیدها عیدی‌هایی هم رد و بدل می‌شد و به خصوص عروس و دامادها در اولین عید پس از ازدواج عیدی فراوانی می‌گرفتند. گشت و گذار و سفر هم در برنامه‌های روز چهارم به بعد بود و تفریح و استراحت معمولا تا روز سیزده ادامه داشت و در این روز به اوج خود می‌رسید.

سوالات متداول