سفر به گذشته: نگاهی به قدیمی‌ترین تکیه تهران و معماری شاهکار قاجار

قدیمی‌ترین تکیه تهران یا همان «تکیه دولت»، یکی از شاهکارهای معماری و مهندسی دوران قاجار است که نه تنها به دلیل ابعاد عظیمش، بلکه به خاطر نقش محوری‌اش در برگزاری مراسم مذهبی و تعزیه‌خوانی، در تاریخ شهر تهران جاودانه شده است. این بنا که در انتهای باغ گلستان قرار داشت، نمادی از شکوه و جلال دربار ناصرالدین شاه بود و توانایی میزبانی از جمعیتی عظیم را داشت که برای تماشای نمایش‌های مذهبی گرد هم می‌آمدند. امروزه با وجود تخریب این بنا، بازخوانی تاریخچه و معماری آن، دریچه‌ای به سوی درک فرهنگ و هنر مردم ایران در آن دوران است.

تکیه دولت تنها یک مکان برای عزاداری نبود، بلکه فضایی بود که در آن هنر، معماری و آیین‌های دینی با هم ترکیب می‌شدند. از لژهای مخصوص شاه و حرمسرا گرفته تا سیستم‌های روشنایی پیشرفته آن زمان، همه و همه نشان‌دهنده اهمیت ویژه‌ای بود که پادشاه قاجار برای این مراسم قائل بود. در ادامه به بررسی دقیق‌تر تاریخچه ساخت، ویژگی‌های معماری و سرنوشت این بنای تاریخی می‌پردازیم.

تاریخچه ساخت و توسعه تکیه دولت

پیش از آنکه تکیه دولت به شکلی که امروزه در خاطرات و تصاویر باقی‌مانده دیده می‌شود، درآید، بنایی قدیمی‌تر در همان محل وجود داشت که توسط حاج میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه، تأسیس شده بود. اما تحول اصلی و ساخت بنای عظیم چندضلعی از بیرون و مدور از درون، در دوران ناصرالدین شاه رخ داد. شاه که به دنبال ایجاد فضایی باشکوه برای برگزاری مراسم تعزیه بود، دستور داد تا تکیه قدیمی تخریب شده و بنایی جدید و عظیم‌تر ساخته شود. این پروژه عظیم به معیرالممالک، از نزدیکان و درباریان مورد اعتماد شاه، سپرده شد.

معماری این بنا به گونه‌ای بود که از نمای بیرونی شبیه به یک استادیوم بزرگ به نظر می‌رسید و از نمای درونی، فضایی گرد و گنبدی داشت. این طراحی هوشمندانه به طراحان اجازه می‌داد تا حداکثر ظرفیت ممکن را برای جمعیت فراهم کنند. گفته می‌شود که این بنا در آن زمان، بزرگ‌ترین تئاتر شناخته شده جهان بود که می‌توانست ۲۰ هزار نفر را در خود جای دهد؛ رقمی باورنکردنی برای شهری با جمعیت حدود ۲۰۰ هزار نفر در آن دوران.

معماری و امکانات منحصر به فرد

ساختار تکیه دولت در سه طبقه طراحی شده بود و دارای لژهای مخصوصی برای شاه، حرمسرا، اعیان و اشراف و حتی دیپلمات‌های خارجی مقیم تهران بود. یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این بنا، سیستم ورود حیوانات به صحنه تعزیه بود. یک صفحه سنگی مدور در مرکز تکیه قرار داشت که حیواناتی مانند اسب‌ها و شترها از طریق پله‌هایی خاص به آنجا هدایت می‌شدند. این بخش، تکیه را از سایر سالن‌های مذهبی متمایز می‌کرد و جلوه‌ای نمایشی و سینمایی به مراسم می‌بخشت.

لرد کرزن، دیپلمات و نویسنده بریتانیایی، در سفرنامه خود به ایران، توصیفات دقیقی از این بنا ارائه داده است. او اشاره می‌کند که وقتی برای اولین بار وارد تهران شد، گنبد و سقف باز تکیه را از دور دید که از بام خانه‌های اطراف بلندتر بود. داخل بنا خالی بود، مگر اینکه چند حیوان زنجیر شده در آن دیده می‌شد. کرزن همچنین به منبر سنگی بلند و حجره‌های مخصوص بانوان حرم اشاره کرده است. همچنین گفته می‌شود که ناصرالدین شاه الهام‌گرفته از «آلبرت هال» لندن، قصد داشت گنبدی بر فراز این بنا بسازد، اما به دلیل سنگینی وزن گنبد و عدم استحکام پایه‌ها، این طرح اجرا نشد و به جای آن از تیرها و چادرهای بزرگ برای پوشاندن سقف در مراسم استفاده می‌شد.

سرنوشت تکیه و تخریب آن

اوج شکوه تکیه دولت در ماه محرم و هنگام برگزاری تعزیه‌های بزرگ بود. هزاران نفر هر روز دو بار، هم قبل از غروب و هم بعد از شب، برای تماشای این مراسم جمع می‌شدند. ناصرالدین شاه خود نیز گاهی در این مراسم شرکت می‌کرد. اما پس از روی کار آمدن رضاشاه و تغییر رویکرد حکومت به سمت مدرنیته و سکولاریسم، تعزیه‌خوانی و عزاداری‌های با شکوه درباری مورد بی‌توجهی و حتی مخالفت قرار گرفت. تکیه دولت به مرور زمان از رونق افتاد و به یک گردشگاه عمومی تبدیل شد.

سرانجام در سال ۱۳۲۵ شمسی، به دستور عبدالحسین هژیر، وزیر آموزش و پرورش وقت، این بنای تاریخی تخریب شد. در جای آن، بنایی زمخت و ساده به نام بانک ملی شعبه بازار ساخته شد که هیچ شباهتی به شکوه و زیبایی تکیه دولت نداشت. بسیاری از معماران و تاریخ‌نویسان، تخریب تکیه دولت را یکی از بزرگترین خسارات به میراث معماری تهران می‌دانند.

سوالات متداول