مسجد جامع یزد ؛ نگینی در دل کویر با تاریخچه ای غنی از شبستان ها تا محراب

یکی از شهر های زیبای ایران که به شهر پهناور معروف است و شهر کویری و زیبایی می باشد یزد است . این شهر تاریخی و زیبا قدمت زیادی دارد .وجود مساجد قدیمی و زیبای شهر یزد را هم نمی‌توان نادیده گرفت. مسجد جامع یزد، یکی از مهم‌ترین و زیباترین مساجد تاریخی ایران، با قدمتی بالغ بر ۹۰۰ سال در شهر یزد واقع شده است. این مسجد به دلیل معماری منحصر به فرد و تزئینات زیبا، از جاذبه‌های اصلی گردشگری این منطقه به شمار می‌رود. . درباره مسجد جامع یزد مطالب ما را در پرشین وی ببینید.

مسجد جامع یزد

ساخت مسجد جامع یزد به دوره‌های مختلف تاریخی برمی‌گردد. بنا بر برخی منابع، پایه‌های اولیه آن بر روی ویرانه‌های یک آتشکده ساسانی قرار دارد. ساختار کنونی مسجد در قرن ششم هجری توسط علاءالدوله کالنجار آغاز شد و در طول زمان، در دوره‌های مختلفی مانند ایلخانی، تیموری و قاجاری تکمیل و بازسازی گردید
بنای اولیه مسجد جامع یزد در زمان آل بویه با نام مسجد عتیق ساخته شده است که در طی سالها بخش های دیگر نیز به مسجد اضافه شده اند و مسجد جامع نو نام گرفته است. پس از چند سال این دو بنا با هم ادغام شدند و نام بنا به مسجد جامع یزد تغییر کرد. مسجد عتیق ۳ در اصلی داشته که به بخش های صفه مقصوره، بازار کلاه دوزان و مدرسه کمالیه باز می شده است.

موقعیت جغرافیایی مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد در محله دروازه شاهی، در مرکز شهر قدیم یزد واقع شده است. این مکان تاریخی به راحتی قابل دسترسی بوده و بازدید از آن برای عموم آزاد است

ویژگی‌های معماری مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد به سبک آذری طراحی شده و دارای ویژگی‌های خاصی است که آن را از سایر مساجد متمایز می‌کند. از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به ایوان بلند، گنبد دو پوسته، و استفاده از کاشی‌کاری‌های معرق و نقوش اسلیمی اشاره کرد. نمای ایوان با تزیینات زیبا، گچبری‌های هنری، و استفاده از آجرهای ضربی و کتیبه‌های کاشی معرق مزین شده است

گنبد این مسجد نیز بر روی فیلپوش‌های بزرگ قرار گرفته و دارای طراحی منحصر به فردی است که زیبایی و استحکام را در کنار هم دارد.

نقوش تزیینی در مسجد جامع یزد

تزیینات مسجد جامع یزد شامل نقوش هندسی، اسلیمی، و نمادهای شیعی است. از جمله این نقوش می‌توان به شمسه‌ها و ستاره‌ها اشاره کرد که هر کدام معانی خاصی دارند. شمسه‌ها نماد نور و وحدت در کثرت هستند، در حالی که ستاره‌ها نمایانگر نوربخشی و روشنی راه مؤمنان می‌باشند.همچنین، نقوش محراب مانند و قندیل نیز در تزیینات این مسجد به کار رفته‌اند

دوره‌های تاریخی ساخت مسجد جامع یزد

ساخت مسجد جامع یزد به دوره‌های مختلف تاریخی برمی‌گردد. ساخت اولیه آن در قرن ششم هجری آغاز شد و در دوره‌های سلجوقی، آل مظفر، تیموریان، صفویه و قاجاریه ادامه یافت.
بانی مسجد جامع یزد بانی اولیه مسجد جامع یزد علاءالدوله کالنجار از دودمان آل بویه بوده است. پس از او، سید رکن الدین نظام الحسینی در سال ۷۲۴ هجری قمری ساخت بنا را ادامه داد.

مکان مسجد عتیق در قسمت شمال شرقی محوطه مسجد کنونی قرار دارد. در سال ۷۰۲ در کنار این مسجد، بخش هایی مثل مقصوره و گنبد اضافه شدند. آن هنگام فرش های نفیسی نیز از تبریز به یزد آورده شد و مسجد را مزین ساختند. دوباره چند سال بعد روی کاشی های مسجد آیات سوره فتح نوشته شد و محراب را با کاشی ها تزئین کردند و بخش شبستان زمستانی نیز به مسجد اضافه شد.

یوان اصلی هم شکل مستطیل دارد و در قسمت ورودی بخشی از سوره الفتح نوشته شده که ادامه اش نیز در حاشیه بالای دیواره های سمت راست حیاط به چشم می خورد.بخش گنبد خانه این مسجد بسیار زیبا است و شامل کتیبه هایی با اسما خداوند و آیات قرآنی است. گنبد در وسط قرار گرفته و ۴ گوشواره در چهار گوشه آن قرار گرفته اند. در طرف راست گنبدخانه دالانی بوده تا زنان از آنجا رفت و آمد کنند.

بلندترین مناره‌های جفتی جهان

بانی اولیه مسجد علاءالدوله کالنجار از دودمان آل بویه و حاکم یزد در زمان ملک‎شاه‌ سلجوقی است. وی مردی مذهبی و باعقیده توصیف شده که در سال ۵۰۴ق به یزد آمد و در ۵۲۷ در این شهر وفات یافت. آثار ساختمانی او ویران شده است. پس از او‌ در‌ سال ۷۲۴ق سید رکن الدین نظام الحسینی در سمت قبله بنای علاءالدوله یا همان مسجد جامع عتیق، در زمینی وسیع مسجد جامع کنونی را با ساختمانی مجلل بنا کرد.

رکن الدین در حالی‎که‌ ساختمان‌ گنبد‌ و ایوان ناتمام بود در سال‌ ۷۳۲‌ق درگذشت و پس از او علی یزدی از مشاهیر یزد در دوره تیموری بنابر وصیت‌ سید رکن‎الدین گنبد و ایوان را به اتمام‌ رساند. پس از این نیز در زمان امیر تیمور‌ و در سال ۷۷۷‌ گنبد و ایوان کاشی‎کاری گردید.

برخی از این نقوش هندسی و اسلیمی همچون شمسه‎های ۷۲ پر سر در ورودی، شمسه‎های ایوان جنوبی و طرح‌های محراب مانند نقش شده بر ستون‎های تزیینی ورودی گنبدخانه، از نقوش شاخص به‌کار رفته در مسجد جامع یزد هستند که در بنای دیگری از این دوران و به این زیبایی و عظمت نمی‎توان یافت.

در اغلب متون تاریخی، این بنا با نام‌های مسجد جمعۀ شهرستان، مسجد جامع عتیق، مسجد جمعۀ قدیم، «درده» و مسجد جامع نو ذکر شده است. همچنین سبک معماری این بنا از سبک آذری یا مغولی پیروی کرده و جالب‌تر از همه، می‌گویند زمانی که هنوز اسلام به ایران نیامده بود در این محل آتشکدۀ زرتشتیان قرار داشته است و بعدها ستون‌های این مسجد بر این آتشکده قرار گرفتند و ساخته شدند.

بناهای تاریخی قرن هشتم

قبل از به پایان رسیدن کار ساخت‌و‌ساز مسجد جامع یزد، رکن‌الدین در سال ۷۳۲ هجری قمری در‌گذشت و پس از او «اشرف‌الدین علی‌یزدی» که از مشاهیر تاریخی یزد در دوران تیموری است، بنا بر وصیت رکن الدین، متولی به پایان رساندن ساخت گنبد و ایوان مسجد شد. در سال ۷۷۷ هجری قمری نیز گنبد و ایوان مسجد جامع کبیر یزد در زمان امیر تیمور کاشی‌کاری‌اش انجام شد و به پایان رسید.

همانطور که سال‌ها می‌گذشت و ساخت مسجد جامع یزد پیوسته کامل و کامل‌تر می‌شد، در زمان پسر امیر تیمور هم به دستور «خواجه جلال‌الدین محمود خوارزمی»، کتیبه‌ای با خط نسخ، به دست «بهاء‌الدین هزار‌اسب» که از خوش‌نویسان مشهور آن زمان بود شروع شد و سوره فتح را گرد‌اگرد گنبد و ایوان نوشت اما متأسفانه نا‌تمام ماند.

تاریخ ثبت ملی مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد در تاریخ ۳۱ تیر ۱۳۱۳ شمسی به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شد

مسجدجامع یزد نمادی از شکوه و جذابیت معماری ایرانی