سه طرح جدید برای سهمیه‌بندی بنزین ؛ صف بنزین، نرخ آزاد یا سهمیه با کد ملی؟

سه سناریوی متفاوت برای تغییر شیوه سهمیه‌بندی بنزین مطرح شده که هرکدام تلاش می‌کنند فاصله میان تولید و مصرف سوخت را به شکلی کنترل کنند. یک طرح بر محدود کردن میزان عرضه روزانه تکیه دارد، طرح دوم مصرف بیشتر را با قیمت بالاتر پاسخ می‌دهد و گزینه سوم می‌خواهد سهم یارانه بنزین را میان همه مردم، حتی افراد بدون خودرو، تقسیم کند.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، قیمت بنزین در سهمیه‌های فعلی فعلاً تغییر نکرده است، اما سناریوهای در دست بررسی می‌توانند شکل فعلی سهمیه‌بندی را تغییر دهند.

مصرف روزانه بنزین در کشور حدود ۱۳۵ میلیون لیتر عنوان شده، در حالی که توان تولید داخلی نزدیک به ۱۲۰ میلیون لیتر برآورد می‌شود. به این ترتیب حدود ۱۵ میلیون لیتر فاصله میان مصرف و تولید وجود دارد.

اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، در توضیح گزینه‌های مورد بررسی از سه شیوه متفاوت سخن گفته است؛ با این حال هنوز گزینه نهایی اعلام نشده است.

سه سناریوی جدید سهمیه‌بندی بنزین در یک نگاه

سناریوی اول؛ بنزین تا وقتی سهمیه روزانه تمام نشده است

در اولین سناریو، مقدار بنزینی که هر روز در کشور عرضه می‌شود به سقف مشخصی محدود خواهد شد. بر اساس طرح مطرح‌شده، عرضه از صبح آغاز می‌شود و تا زمانی ادامه دارد که مجموع مصرف جایگاه‌ها به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر برسد.

پس از تمام شدن سهمیه تعیین‌شده، جایگاه‌ها تا آغاز روز بعد دیگر بنزین عرضه نمی‌کنند.

به زبان ساده، کسی که زودتر به جایگاه مراجعه کند می‌تواند سوخت‌گیری کند و اگر سهمیه روزانه کشور تمام شده باشد، سایر رانندگان باید تا روز بعد منتظر بمانند.

مزایای سناریوی اول

مهم‌ترین مزیت این طرح امکان کنترل مستقیم مقدار مصرف بنزین است. اگر سقف عرضه دقیقاً برابر با تولید داخلی تعیین شود، مصرف روزانه از میزان تعیین‌شده فراتر نمی‌رود.

در این روش قیمت بنزین نیز تغییر نمی‌کند و از شوک مستقیم ناشی از افزایش قیمت سوخت جلوگیری می‌شود.

از این نظر، دولت به جای استفاده از قیمت برای کاهش مصرف، مستقیماً حجم بنزین قابل عرضه را محدود می‌کند.

معایب سناریوی اول

بزرگ‌ترین ایراد این مدل احتمال تشکیل صف‌های طولانی است. اگر مردم نگران تمام شدن سهمیه روزانه باشند، ممکن است مراجعه به جایگاه‌ها به ساعات ابتدایی روز منتقل شود و ازدحام افزایش پیدا کند.

مشکل دیگر مربوط به افرادی است که به دلایل ضروری به بنزین نیاز دارند. اگر سهمیه روزانه تمام شده باشد، بیماری، مأموریت فوری یا یک سفر ضروری نیز تغییری در امکان سوخت‌گیری ایجاد نمی‌کند.

در این مدل همچنین نگرانی درباره نحوه توزیع بنزین میان جایگاه‌ها و احتمال ایجاد رانت در فرآیند عرضه مطرح شده است.

سناریوی دوم؛ سهمیه‌های چندنرخی و بنزین آزاد

سناریوی دوم از مکانیزم قیمت برای کنترل مصرف استفاده می‌کند. در این مدل، بخشی از بنزین همچنان با نرخ‌های یارانه‌ای عرضه می‌شود اما مصرف بیشتر از سقف تعیین‌شده با قیمت دیگری محاسبه خواهد شد.

در طرح مطرح‌شده، سه سطح سهمیه برای دارندگان کارت سوخت در نظر گرفته شده است:

پس از استفاده از این سهمیه‌ها، بنزین با نرخ آزاد عرضه خواهد شد. در توضیحات مطرح‌شده درباره اجرای آزمایشی طرح در کرمان، رقمی معادل ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان نیز درباره نرخ آزاد مورد اشاره قرار گرفته است.

این طرح قرار بود به صورت آزمایشی در کرمان اجرا شود، اما بر اساس گزارش منتشرشده اجرای آن در آخرین لحظات متوقف شد.

مزایای سناریوی دوم

مزیت اصلی این مدل آن است که افزایش هزینه مصرف می‌تواند افراد پرمصرف را به کاهش استفاده از خودرو یا مدیریت بهتر سوخت تشویق کند.

همچنین در صورتی که واردات بنزین لازم باشد، امکان عرضه سوخت وارداتی با نرخ متفاوت از بنزین یارانه‌ای وجود خواهد داشت.

برخلاف سناریوی محدودیت روزانه، در این روش بنزین تمام نمی‌شود؛ مصرف‌کننده می‌تواند بیشتر از سهمیه استفاده کند اما باید هزینه بالاتری بپردازد.

معایب سناریوی دوم

اصلی‌ترین نگرانی درباره این مدل، افزایش هزینه خانوار و تأثیر احتمالی آن بر قیمت کالا و خدمات است.

افرادی که به دلیل شغل، محل سکونت یا ضعف حمل‌ونقل عمومی ناچار به استفاده بیشتر از خودرو هستند ممکن است هزینه بیشتری متحمل شوند.

موضوع دیگری که درباره این روش مطرح می‌شود، نحوه توزیع یارانه بنزین است. تا زمانی که سهمیه به خودرو اختصاص پیدا کند، افرادی که خودرو ندارند مستقیماً از یارانه سوخت بهره نمی‌برند.

سناریوی سوم؛ بنزین برای همه مردم با کد ملی

سناریوی سوم از اساس نگاه متفاوتی به یارانه سوخت دارد. در این مدل سهمیه بنزین به خودرو تعلق نمی‌گیرد و قرار است میان مردم تقسیم شود.

بر اساس طرح مطرح‌شده، از حدود ۱۲۰ میلیون لیتر تولید روزانه، ۳۰ میلیون لیتر به حمل‌ونقل عمومی اختصاص پیدا می‌کند و ۹۰ میلیون لیتر باقی‌مانده میان مردم تقسیم می‌شود.

در این شیوه تفاوتی ندارد فرد مالک خودرو باشد یا نه؛ همه می‌توانند سهمی از یارانه سوخت داشته باشند.

یارانه می‌تواند به صورت اعتبار یا مبلغ مشخص در اختیار افراد قرار گیرد و هر شخص متناسب با مصرف خود از آن استفاده کند.

مزایای بنزین به ازای کد ملی

بزرگ‌ترین استدلال موافقان این روش، توزیع یارانه میان تمام مردم است. در شیوه فعلی، فردی که چند خودرو دارد می‌تواند از سهمیه بیشتری بهره ببرد، در حالی که شخص بدون خودرو سهم مستقیم از یارانه بنزین ندارد.

در مدل مبتنی بر کد ملی، داشتن یا نداشتن خودرو مبنای دریافت سهم قرار نمی‌گیرد.

این روش همچنین مشکل «تمام شدن بنزین در ساعت مشخص» را ندارد و از نظر تئوری می‌تواند فشار صف‌های ناشی از سناریوی اول را کاهش دهد.

معایب سهمیه بنزین بر اساس کد ملی

اجرای چنین سیستمی ساده نیست. باید زیرساختی ایجاد شود که بتواند سهم هر فرد را محاسبه کند، اعتبار را منتقل کند و نحوه استفاده از آن را در جایگاه سوخت مدیریت کند.

یکی دیگر از نگرانی‌های مطرح‌شده، احتمال شکل‌گیری بازار خرید و فروش سهمیه است.

همچنین اختصاص ۳۰ میلیون لیتر به حمل‌ونقل عمومی باید به اندازه‌ای باشد که نیاز تاکسی‌ها، اتوبوس‌ها و سایر بخش‌های حمل‌ونقل را پوشش دهد؛ در غیر این صورت افزایش هزینه این بخش می‌تواند روی کرایه‌ها اثر بگذارد.

کدام روش سهمیه‌بندی بنزین بهتر است؟

بر اساس سناریوهای مطرح‌شده نمی‌توان یک گزینه را بدون قید و شرط بهترین روش دانست، چون هر سه طرح یک مشکل را حل می‌کنند و همزمان مسئله تازه‌ای ایجاد می‌کنند.

سناریوی اول قیمت بنزین را ثابت نگه می‌دارد و مصرف را مستقیماً محدود می‌کند، اما احتمال صف و نگرانی از تمام شدن سوخت را بالا می‌برد.

سناریوی دوم دسترسی به بنزین را محدود نمی‌کند و پرمصرف‌ها هزینه بیشتری می‌پردازند، اما افزایش قیمت می‌تواند فشار اقتصادی و نگرانی تورمی ایجاد کند.

سناریوی سوم تلاش می‌کند یارانه بنزین را میان افراد دارای خودرو و بدون خودرو عادلانه‌تر تقسیم کند، اما اجرای آن به سامانه جدید و مدیریت پیچیده‌تری نیاز دارد.

مقایسه نهایی سه طرح بنزینی

طرح نهایی سهمیه‌بندی هنوز مشخص نشده است

با وجود مطرح شدن این سه گزینه، هنوز سناریوی نهایی برای تغییر نظام سهمیه‌بندی بنزین اعلام نشده است.

اسماعیل سقاب اصفهانی نیز در صحبت‌های خود از انتخاب قطعی یکی از این روش‌ها خبر نداده و بحث درباره مزایا و معایب گزینه‌ها همچنان ادامه دارد.

بنابراین اعداد و شیوه‌هایی که درباره این سه سناریو مطرح شده‌اند را باید گزینه‌های در دست بررسی دانست، نه نظام قطعی و اجرایی جدید بنزین.

منبع: خبرآنلاین