چرا زنان قاجار چاق بودند؟ حرف عجیب انیسالدوله به یک زن اروپایی درباره زیبایی زنان!

چرا زنان قاجار چاق بودند و در بسیاری از عکسهای تاریخی، زنان دربار ناصرالدین شاه اندام درشتی دارند؟ این پرسشی است که با دیدن تصاویر قدیمی زنان قاجار برای بسیاری از افراد مطرح میشود. پاسخ بخشی از این سؤال را میتوان در معیارهای زیبایی آن دوران و خاطرات یک سفرنامهنویس اروپایی پیدا کرد؛ زنی که هنگام دیدار با انیسالدوله، همسر بانفوذ ناصرالدین شاه، با جملهای غیرمنتظره درباره اندام خودش روبهرو شد.
به گزارش پرشین وی، کارلا سرنا، جهانگرد و نویسنده اروپایی، در سال ۱۲۹۴ هجری قمری با انیسالدوله دیدار کرد. او در نوشتههای خود از اندام درشت این زن درباری و دیدگاه او درباره زیبایی سخن گفته است. بر اساس روایت نقلشده از این سفرنامه، انیسالدوله در گفتوگو با سرنا، اندام لاغر او را چندان مطلوب نمیدانست و معتقد بود زنان فربه نزد مردان ایرانی محبوبیت بیشتری دارند.
این روایت، تصویری از تفاوت معیارهای زیبایی در گذشته و امروز ارائه میدهد؛ زمانی که در برخی محافل اشرافی، داشتن اندام پرتر میتوانست نشانه برخورداری، جذابیت و رفاه تلقی شود. البته این نگاه را نباید به تمام زنان و مردان ایران در دوره قاجار تعمیم داد.
چرا زنان قاجار چاق بودند؟ دلیل از نگاه یک زن اروپایی
در بسیاری از عکسهای باقیمانده از دوران ناصرالدین شاه، زنان دربار با لباسهای پرچین، دامنهای حجیم و چهرههایی با گونههای پر دیده میشوند. همین تصاویر باعث شده برخی تصور کنند که بیشتر زنان دوره قاجار اضافهوزن داشتند.
با این حال، باید توجه داشت که بخش قابل توجهی از عکسهای مشهور این دوره مربوط به زنان خانواده سلطنتی و اطرافیان دربار است. این تصاویر لزوماً نماینده وضعیت جسمانی تمام زنان ایران در شهرها و روستاهای آن زمان نیستند.
در محیط دربار، برخورداری از غذا و امکانات رفاهی، پوشیدن لباسهای مجلل و پیروی از سلیقههای رایج در میان اشراف، بر ظاهر افراد تأثیر داشت.
یکی از مهمترین نکاتی که در روایت کارلا سرنا دیده میشود، جایگاه اندام درشت در تصور زیبایی برخی زنان و مردان اشرافی است. او در دیدار با انیسالدوله متوجه شد که این زن بانفوذ، اندام پر را ویژگی مطلوبی میداند.

کارلا سرنا درباره چاقی انیسالدوله چه نوشت؟
کارلا سرنا در جریان سفر خود به ایران با شماری از شخصیتهای درباری آشنا شد. یکی از دیدارهای مهم او با انیسالدوله، از همسران محبوب و بانفوذ ناصرالدین شاه، بود.
در روایت فارسی منتشرشده از خاطرات این سفرنامهنویس، سرنا انیسالدوله را زنی درشتاندام توصیف میکند که غذای زیادی میخورد. او همچنین اشاره میکند که انیسالدوله، لاغری وی را بهعنوان ویژگی چندان مطلوبی نمیدید.
در بخشی از این روایت، سرنا مینویسد: «به من خرده میگیرد که لاغر و خشکیدهام».
بر اساس ادامه این روایت، انیسالدوله اعتقاد داشت که مردان ایرانی زنان چاق را دوست دارند و هرچه اندام زنی پرتر باشد، ممکن است نزد شوهرش محبوبتر و عزیزتر به شمار برود.
این گفتوگو نشان میدهد که سلیقه زیبایی در محیط زندگی انیسالدوله با تصوری که مهمان اروپایی او از تناسب اندام داشت، متفاوت بوده است.
با این حال، این سخنان یک مشاهده تاریخی و بیان دیدگاه شخصی در یک دیدار مشخص است؛ نه بررسی علمی درباره علت اضافهوزن زنان قاجار یا سلیقه همه مردان ایرانی.
انیسالدوله که بود و چرا در دربار ناصرالدین شاه اهمیت داشت؟
انیسالدوله از مشهورترین زنان دوره ناصرالدین شاه قاجار محسوب میشود. او در طول حضور خود در دربار به یکی از زنان نزدیک به شاه تبدیل شد و جایگاه ویژهای در ساختار اندرونی پیدا کرد.
اهمیت انیسالدوله تنها به علاقه ناصرالدین شاه به او محدود نبود. منابع تاریخی از نقش او در اداره امور اندرونی، پذیرایی از مهمانان و برخی فعالیتهای اجتماعی و مذهبی نیز سخن گفتهاند.
پس از درگذشت مهدعلیا، مادر ناصرالدین شاه، انیسالدوله در پذیرایی از همسران سفیران خارجی و زنان خانوادههای سرشناس نقش مهمی داشت. همین موقعیت باعث میشد زنان اروپایی حاضر در ایران نیز فرصت دیدار با او را پیدا کنند.
کارلا سرنا یکی از همین مهمانان بود که مشاهدات خود را درباره زندگی درباری و تفاوتهای فرهنگی در سفرنامهاش ثبت کرد.
اگر میخواهید با شرایط ورود زنان به دربار و مناسبات خانوادگی آن دوره بیشتر آشنا شوید، مطلب رازهای حرمسرای قاجار و معیار انتخاب زنان را بخوانید.
تصویر تاریخی انیسالدوله؛ همسر محبوب ناصرالدین شاه
از انیسالدوله عکسها و آثار تصویری متعددی باقی مانده است. علاوه بر عکسهای دستهجمعی، تصویر او در برخی نقاشیهای دوره قاجار نیز دیده میشود.
یکی از این آثار، پرترهای منسوب به کمالالملک است که چهره انیسالدوله را با پوشش و زیورآلات متناسب با فضای دربار آن زمان نشان میدهد.

معیار زیبایی زنان در دوره قاجار چه بود؟
در دورههای مختلف تاریخ، معیارهای زیبایی ثابت نبودهاند. پوشش، آرایش، شکل صورت و اندام، همگی تحت تأثیر فرهنگ و شرایط اجتماعی تغییر میکردند.
در بعضی محافل اشرافی دوران قاجار، اندام پر، گونههای برجسته و چهرهای با ظاهری سالم و برخوردار از رفاه میتوانست مطلوب تلقی شود. در کنار این ویژگیها، آرایش ابرو، مو، زیورآلات و نوع پوشش نیز اهمیت داشت.
البته زیبایی زنان قاجار تنها با وزن بدن سنجیده نمیشد. تصاویر و نقاشیهای تاریخی نشان میدهند که لباسهای فاخر، جواهرات، مدل مو و آرایش نیز در نمایش منزلت و زیبایی زنان دربار نقش داشتند.
در همین دوران، شکل لباس زنان نیز دستخوش تغییر شد. دامنهای چندلایه، شلیته، پیراهنهای گلدوزیشده و پوششهای گوناگون از عناصر رایج لباس زنان در بعضی محیطهای شهری و درباری بودند.
آیا چاقی در دوره قاجار نشانه ثروت و رفاه بود؟
در برخی جوامع تاریخی، داشتن اندامی پرتر میتوانست با دسترسی بیشتر به غذا و برخورداری از امکانات زندگی ارتباط داشته باشد. در مقابل، کمبود غذا و کار بدنی سنگین از مشکلاتی بود که بخشی از مردم کمدرآمد با آن روبهرو بودند.
با این حال، وزن بدن به عوامل متعددی وابسته است و نمیتوان تنها از روی ظاهر افراد درباره ثروت یا وضعیت سلامت آنها نتیجهگیری کرد.
در محیط دربار قاجار، دسترسی به خوراک و امکانات رفاهی با زندگی بسیاری از خانوادههای معمولی تفاوت داشت. همچنین پوشیدن لباسهای حجیم و چندلایه میتوانست ظاهر اندام را در عکسها درشتتر نشان دهد.
بنابراین، وقتی درباره چاقی زنان دوره قاجار صحبت میشود، لازم است هم تفاوتهای اقتصادی و اجتماعی و هم ویژگیهای لباس و عکاسی آن زمان در نظر گرفته شود.
کارلا سرنا از سفرنامهنویسان زن اروپایی قرن نوزدهم بود. او در بلژیک متولد شد و تابعیت ایتالیایی داشت، اما آثار خود را به زبان فرانسوی نیز منتشر میکرد. به همین دلیل در بعضی منابع فارسی با عنوان نویسنده فرانسوی معرفی شده است.
سرنا در سفرهای خود از کشورهای مختلفی دیدن کرد و درباره زندگی مردم، آداب و رسوم و شرایط اجتماعی سرزمینهایی که به آنها سفر میکرد، نوشت.
او در سفر به ایران، مشاهدات خود را از زندگی مردم و محیط دربار ثبت کرد. نوشتههای این سفرنامهنویس از جمله منابعی هستند که پژوهشگران برای شناخت نگاه یک زن اروپایی به جامعه ایران در عصر قاجار به آنها مراجعه میکنند.
البته سفرنامههای تاریخی، علاوه بر اطلاعات ارزشمند، بازتابدهنده سلیقه، پیشداوریها و محدودیتهای شناخت نویسنده نیز هستند. بنابراین برای بررسی دقیق یک موضوع تاریخی، بهتر است روایت سفرنامهها در کنار دیگر اسناد همان دوره مطالعه شود.
منبع : همشهری آنلاین، مردم و دیدنیهای ایران (سفرنامه کارلا سرنا)، دانشنامه آزاد پارسی، ویکیمدیا کامنز











