بررسی تاثیر سریال های ماهواره ای بر خانواده ایرانی و راهکارها

تاثیر سریال های ماهواره ای بر خانواده یکی از دغدغه‌های اساسی در جامعه امروز است که نیازمند توجه ویژه است. رسانه‌های تصویری به عنوان قدرتمندترین ابزار ارتباطی، نقش بی‌بدیلی در شکل‌دهی به ارزش‌ها، نگرش‌ها و سبک زندگی افراد ایفا می‌کنند. وقتی صحبت از سریال‌های تولید شده در خارج از کشور و پخش‌شونده از طریق ماهواره می‌شود، بحث بر سر انتقال سبک‌های زندگی متفاوت و گاه متضاد با فرهنگ بومی و اسلامی پیش می‌آید. این محتوا نه تنها بر نسل جوان، بلکه بر ساختار بنیادین خانواده و روابط بین اعضای آن اثر می‌گذارد.

مطالب مرتبط با «تاثیر سریال های ماهواره ای بر خانواده»: «عکس‌های دیدنی بازیگران سریال «مدینه» در باغ ارم و شیراز» و «عکس‌های دیده نشده از پشت صحنه سریال پرطرفدار «مدینه»»

برای درک بهتر این پدیده، باید فراتر از ظاهر ماجرا رفت و به مکانیسم‌های روانشناختی و جامعه‌شناختی که باعث می‌شود مخاطب تحت تأثیر قرار گیرد، پرداخت. نظریه‌های ارتباطاتی نشان می‌دهند که چگونه بینندگان به صورت ناخودآگاه رفتارهای نمایش داده شده را می‌پذیرند و آن‌ها را به واقعیت زندگی خود تبدیل می‌کنند. در این مقاله سعی داریم با نگاهی علمی و تحلیلی، ابعاد مختلف این تاثیرگذاری را بررسی کنیم و راهکارهایی برای مدیریت مصرف رسانه‌ای ارائه دهیم.

هم‌ذات‌پنداری و پذیرش رفتارهای ناهنجار

یکی از اصول عمده در ساخت سریال‌های خارجی، ایجاد هم‌ذات‌پنداری بیننده با کاراکترهای مورد علاقه‌شان است. منظور از هم‌ذات‌پنداری، پذیرش و درونی‌سازی رفتار و اعمال کاراکتر و سپس، رفتار کردن مانند آن کاراکتر در دنیای واقعی است. در این فرآیند فرض می‌شود که بیننده موجودی است که صرفاً به رفتارهای هنرپیشه یا قهرمانان پاسخ‌های انفعالی می‌دهد. این موضوع البته با توجه به دیدگاه‌های تازه‌تری که آدمی را موجودی فعال در کسب و پردازش اطلاعات می‌داند، محل تردید است، به خصوص در موارد مرتبط با مسائل اخلاقی. بنابراین، شاید صرف هم‌ذات‌پنداری نتواند توجیه مناسبی برای اثرپذیری از محتوای اخلاقی یا غیراخلاقی سریال‌های ماهواره‌ای باشد، اما قطعا نقش مهمی در فرآیند پذیرش ایفا می‌کند.

الگوگیری و یادگیری مشاهده‌ای

الگوگیری از نظریه یادگیری اجتماعی یا یادگیری مشاهده‌ای سرچشمه می‌گیرد. طبق این نظریه، در رسانه‌ها رفتار یا عملی را مشاهده می‌کنیم و سپس، با توجه به پیامدهایش همان رفتار یا حتی رفتاری شدیدتر را در همان زمینه انجام می‌دهیم. برای این کار شرایط و لوازمی باید فراهم شود، یعنی الگوگیری طی مراحلی انجام می‌گیرد. ابتدا باید به رفتار کسی که می‌خواهیم از او الگو بگیریم توجه کنیم. در مرحله دوم، باید آن رفتار را در ذهن رمزگذاری و در حافظه ذخیره کنیم و سپس، در مراحل بعد، آن را انجام بدهیم. البته این رفتار به عوامل زیادی بستگی دارد که از بین آنها می‌توان به عوامل انگیزشی و محیطی اشاره کرد. بنابراین، در نظریه مذکور، برای آنکه از رفتاری که در سریالی مشاهده شده تقلید شود باید محیط مساعدی وجود داشته باشد، یعنی عوامل محیطی در این باره نقش آشکار و مهمی دارند.

مهارزدایی و تغییر نگرش‌های اخلاقی

مهارزدایی یعنی کاهش مهارهای طبیعی که بیشتر افراد به کار می‌بندند تا از بروز رفتارهای مشاهده شده در سریال‌های جلوگیری کنند. مهارهای طبیعی حاصل تربیت‌های خانوادگی، زمینه‌های ارزشی و اخلاقی و تعالیم رسمی و غیررسمی است. مهارزدایی از دو طریق افراد را تحت تاثیر سریال‌های ماهواره‌ای و محتوای غیراخلاقی آنها قرار می‌دهد: آماده کردن بیننده از راه تضعیف دیدگاه‌های عادی او و پذیرش رفتارهای مشاهده شده. اگر نگرش‌های بیننده ضعیف شود، راه برای بروز رفتاری که در سریال یا فیلم مورد توجه قرار گرفته هموار می‌شود. اگرچه اکثر مردم این باور کلی را دارند که رفتارهای موجود در سریال‌های ماهواره‌ای غیراخلاقی است، تکرار آنها در رسانه، سرانجام نگرش به آنها را تغییر می‌دهد و افراد به تدریج، به این رفتارها نگرش مثبت‌تری پیدا می‌کنند و کمکم زمینه برای ارتکاب آنها فراهم می‌شود.

این مورد هم مثل خشونت در بازی‌های کامپیوتری می‌بینیم. محققان می‌گویند در بازی‌های خشن کامپیوتری بچه‌ها اول شلیک می‌کنند و بعد سوال می‌پرسند. اینجا هم پس از آنکه نگرش مثبتی به رفتارهای موجود در سریال‌های ماهواره‌ای ایجاد شد، بینندگان ابتدا مثل آنها عمل می‌کنند و سپس در مورد کرده خود فکر می‌کنند. مهارزدایی موجب می‌شود حساسیت‌ها به رفتارهای نمایش داده شده کمتر و برانگیختگی و ناراحتی ناشی از نمایش فیلم‌ها کمتر شود. یک نوع دیگر تاثیر نگرش در فیلم‌های ماهواره‌ای، کاشت و تولید نگرش‌های خاص به رفتارهای خاص فیلم‌هاست. محققان نشان داده‌اند که هرچه فرد بیشتر با تلویزیون یا رسانه‌های تصویری برخورد کند و آنها را ببیند، ادراکات آن فرد از واقعیت‌های اجتماعی با آنچه در تلویزیون نشان داده می‌شود هماهنگ‌تر است و واقعیت‌ها را بیشتر شبیه چیزی در نظر می‌گیرند که در فیلم‌ها نشان داده‌اند. در حقیقت، بیننده در اینجا واقعیت را همانی می‌بیند که از دریچه سریال دیده است.

هنجارسازی رفتارهای نمایش داده شده

اکنون می‌توان ترکیبی از چند نظریه مطرح شده را ارائه داد. نتیجه چنین ترکیبی فرآیند هنجارسازی رفتارهای نمایش داده است. یعنی در نبود بدیل‌های مناسب در صدا و سیمای داخلی، به ماهواره‌ها توجه می‌شود و به تدریج، حساسیت به رفتارهای کاراکترهای این فیلم‌ها کم می‌شود و مهارزدایی صورت می‌گیرد. مهارزدایی سبب می‌شود نگرش مثبت‌تری به رفتارهای موجود در سریال‌ها به وجود بیاید و سپس، کسی که بخشی از وقتش را به تماشا سپری می‌کند به تدریج رفتارهای کاراکترها را طبیعی تصور می‌کند و در نهایت، خود آماده انجام دادن آنها می‌شود. این فرآیند تدریجی می‌تواند ساختارهای اخلاقی خانواده را که بر پایه ارزش‌های مشترک استوار است، دچار چالش جدی کند.

سوالات متداول