کاردستی تغییر فیزیکی و شیمیایی؛ ۵ مدل ساده و خلاقانه با عکس و آموزش ساخت

۵ مدل کاردستی تغییر فیزیکی و شیمیایی با مقوا و آموزش ساخت
این مدلها در ظاهر و روش اجرا متفاوتاند. اگر زمان کمی دارید، تابلو یا چرخ گردان را انتخاب کنید؛ برای ارائه گروهی، بازی دستهبندی مناسب است و اگر دنبال کار نمایشی برای نمایشگاه هستید، ماکت سهبعدی نتیجه چشمگیرتری دارد. برای ایدههای بیشتر، میتوانید به بخش کاردستی سر بزنید.
۱. کاردستی تغییر فیزیکی و شیمیایی با تابلو مقوایی دو قسمتی
این مدل یک تابلو ایستاده با دو ستون آبی و صورتی است. دانشآموز نمونههای تغییر فیزیکی را در یک طرف و نمونههای تغییر شیمیایی را در طرف دیگر میچیند. چون دو مفهوم در یک نگاه مقایسه میشوند، برای ارائه کوتاه در کلاس مناسب است.
وسایل لازم برای کاردستی تابلویی تغییرات مواد
- یک مقوای ضخیم یا جعبه کارتن سالم برای پایه
- کاغذ رنگی آبی، صورتی و زرد
- قیچی کودک، چسب ماتیکی یا چسب مایع، مداد و خطکش
- تصویرهای کوچک یا شکلهای مقوایی یخ، کاغذ، میخ زنگزده و تخممرغ پخته
- دو پایه مثلثی مقوایی برای ایستادن تابلو
مراحل ساخت ماکت مقایسه تغییر فیزیکی و شیمیایی
- یک مستطیل حدود ۴۵ در ۳۵ سانتیمتر ببرید و با خطکش آن را به دو ستون مساوی تقسیم کنید.
- ستون چپ را آبی و ستون راست را صورتی بپوشانید. بالای هر ستون نام نوع تغییر را بنویسید.
- برای بخش فیزیکی، تصویر کاغذ سالم و کاغذ پاره، یخ و آب و میوه سالم و میوه برشخورده را آماده کنید.
- برای بخش شیمیایی، تصویر میخ سالم و میخ زنگزده، تخممرغ خام و پخته و کاغذ سالم و کاغذ سوخته را از مقوا بسازید؛ سوزاندن واقعی کاغذ لازم نیست.
- هر جفت تصویر را با یک فلش به هم وصل کنید تا وضعیت قبل و نتیجه تغییر مشخص باشد.
- در پشت کار دو پایه مثلثی نصب کنید و با کمک معلم توضیح دهید کدام نمونه ماده جدید ایجاد میکند.

نکته علمی: بریدن میوه بهخودیخود تغییر فیزیکی است، اما اگر سطح میوه پس از مدتی قهوهای شود، واکنشهای شیمیایی جداگانهای رخ دادهاند. برای اینکه دو مفهوم با هم اشتباه نشوند، در تصویر مرحله برش فقط حالت تازهبریده را نشان دهید.
۲. کاردستی چرخ گردان تغییرات فیزیکی و شیمیایی با مقوا
چرخ گردان علاوه بر نمایش نمونهها، یک فعالیت پرسش و پاسخ هم هست. وقتی عقربه روی یک نمونه میایستد، دانشآموز باید نوع تغییر را بگوید و دلیل بیاورد. ساخت این مدل برای کار گروهی و بازی آموزشی مناسب است.
وسایل لازم برای ساخت چرخ گردان علوم
- دو دایره مقوایی با قطر تقریبی ۲۵ و ۲۸ سانتیمتر
- کاغذ رنگی، مداد رنگی و ماژیک
- بست دوشاخه کاغذی برای چرخاندن عقربه
- مقوای باریک برای ساخت فلش و یک پایه مثلثی
- چسب و قیچی
آموزش ساخت چرخ گردان تغییر فیزیکی و شیمیایی
- دایره بزرگ را روی مقوای ضخیم ببرید و به شش قسمت برابر تقسیم کنید.
- سه قسمت را برای مثالهای فیزیکی و سه قسمت را برای مثالهای شیمیایی رنگآمیزی کنید.
- در قسمت فیزیکی شکلهای تا کردن کاغذ، خرد شدن گچ و ذوب شدن یخ را بچسبانید.
- در قسمت شیمیایی از تصویر زنگ زدن آهن، پختن غذا و سوختن چوب استفاده کنید؛ همه این نمونهها فقط نقاشی یا تصویر باشند.
- فلش مقوایی را با بست دوشاخه در مرکز وصل کنید؛ بست را آنقدر سفت نکنید که عقربه نچرخد.
- چرخ را روی پایه بگذارید و با هر چرخش، درباره تغییر و دلیل طبقهبندی آن صحبت کنید.

در این بازی از بچهها بخواهید بهجای حفظ کردن مثالها، بپرسند «آیا ماده تازهای تشکیل شده است؟». برای ساخت ابزار آموزشی مشابه با مفاهیم ریاضی، کاردستی کسر کلاس سوم هم ایده خوبی است.
۳. کاردستی دستهبندی تغییر فیزیکی و شیمیایی با کارتهای متحرک
در این مدل به جای چسباندن دائمی همه شکلها، دو پاکت رنگی روی یک تخته قرار میگیرد و دانشآموز کارتها را داخل پاکت درست میاندازد. این مدل برای سنجیدن یادگیری، مسابقه گروهی و تکرار درس با مثالهای تازه مناسب است.
وسایل لازم برای تابلوی کارتهای متحرک
- یک مقوای سبز یا کارتن محکم در اندازه تقریبی A3
- دو پاکت کاغذی در دو رنگ متفاوت
- ۱۰ تا ۱۲ کارت سفید کوچک و مداد رنگی
- چسب و قیچی ایمن
- ماژیک برای نوشتن نام دو دسته
مراحل ساخت تابلوی دستهبندی
- دو پاکت کاغذی هماندازه بسازید؛ لبه بالا را باز بگذارید و سه ضلع دیگر را روی صفحه محکم کنید.
- روی یک پاکت «تغییر فیزیکی» و روی دیگری «تغییر شیمیایی» بنویسید.
- از مقوا کارتهای هماندازه ببرید و روی آنها نمونههای مختلف را نقاشی کنید.
- نمونههای فیزیکی شامل تا شدن کاغذ، خرد شدن قوطی و ذوب شدن کره هستند.
- برای نمونههای شیمیایی، تصویر میخ زنگزده، سوختن چوب و ترش شدن شیر را به کار ببرید.
- کارتها را مخلوط کنید و از دانشآموز بخواهید هرکدام را در پاکت مناسب قرار دهد، سپس انتخابها را مرور کنید.

بهتر است پشت هر کارت دلیل درست بودن پاسخ را بنویسید. برای نمونه، «له شدن قوطی» شکل قوطی را عوض میکند ولی ماده تازهای از آن به وجود نمیآید. معلم میتواند چند کارت جدید نیز اضافه کند. در ساخت نمونههای آموزشی با کاغذ رنگی، کاردستی بشقاب سلامت علوم سوم هم میتواند ایده بدهد.
۴. کاردستی کتابچه بازشو تغییر فیزیکی و شیمیایی برای علوم
کتابچه بازشو یا تاشو گزینهای سبک است که داخل کیف مدرسه جا میگیرد. با باز کردن هر زبانه، تصویر «قبل» و «بعد» دیده میشود و توضیح کوتاهی درباره اتفاق رخداده نوشته شده است. این روش برای مرور درس و فعالیت انفرادی مناسب است.
وسایل لازم برای ساخت کتابچه علوم
- دو یا سه برگ مقوای A4 در رنگهای مختلف
- کاغذ سفید برای تصاویر زیر زبانهها
- مداد، ماژیک، چسب ماتیکی، قیچی و خطکش
- تکههای کوچک کاغذ رنگی برای فلشها و عنوانها
روش ساخت کتابچه بازشو
- یک برگ مقوای بزرگ را از وسط تا کنید تا شکل کتاب داشته باشد.
- سمت راست را به تغییر شیمیایی و سمت چپ را به تغییر فیزیکی اختصاص دهید.
- در هر صفحه سه مستطیل کوچک با لبه بالایی متصل به صفحه بچسبانید تا مانند پنجره باز شوند.
- روی پنجرهها تصویر اولیه مثل یخ، کاغذ، میخ سالم یا تخممرغ خام را بچسبانید.
- زیر پنجرهها نتیجه را نشان دهید: آب، کاغذ پاره، زنگ آهن یا تخممرغ پخته.
- زیر هر تصویر یک جمله کوتاه اضافه کنید که بگوید آیا ماده جدید تشکیل شده یا نه.
- کتابچه را ببندید و روی جلد، عنوان و نام درس را با رنگ دلخواه بنویسید.

برای اینکه نتیجه یادگیری روشن شود، روی هر زبانه تنها یک مثال بگذارید. اگر چند اتفاق همزمان نشان داده شود، ممکن است کودک نتواند تشخیص دهد کدام بخش فیزیکی یا شیمیایی است. نمونهای از کارهای دستی مناسب مناسبتهای مدرسه را نیز در کاردستی روز دانشآموز میتوانید ببینید.
۵. کاردستی ماکت سهبعدی تغییر فیزیکی و شیمیایی با جعبه کفش
این مدل برای نمایشگاه علوم ظاهر جذابتری دارد. داخل یک جعبه کفش دو فضای کوچک ساخته میشود: در یک سمت تکههای کاغذ و یخ نمادین و در سمت دیگر شکل مقوایی میخ زنگزده، تخممرغ پخته یا چوب سوخته قرار میگیرد. بهتر است همه نمونهها با کاغذ، فوم یا خمیر سبک ساخته شوند تا حمل ماکت ایمن باشد.
وسایل لازم برای ماکت سهبعدی علوم
- جعبه کفش یا کارتن کوچک با کف سالم
- مقوای آبی و صورتی برای جدا کردن دو فضا
- خمیر بازی خشکشونده، فوم یا کاغذ رنگی
- چسب، قیچی، ماژیک، چوب بستنی و کاغذهای کوچک برای عنوان
- تکهای کارتن برای دیوار وسط ماکت
مراحل ساخت ماکت سهبعدی تغییرات مواد
- در جعبه را باز کنید و داخل آن را با دو رنگ متفاوت بپوشانید.
- با یک دیواره مقوایی، جعبه را به دو ناحیه جدا تقسیم کنید.
- در ناحیه تغییر فیزیکی، ماکت یخ و آب و نمونه کاغذ سالم و پاره را قرار دهید.
- در ناحیه تغییر شیمیایی، یک میخ مقوایی سالم و زنگزده، شکل تخممرغ خام و پخته یا چوب سوخته را فقط با کاردستی شبیهسازی کنید.
- روی کارتهای کوچک، عبارت «بدون تشکیل ماده جدید» و «با تشکیل ماده جدید» را بنویسید.
- هر کارت را در جای درست نصب کنید و جعبه را کمی تکان دهید تا از محکم بودن قطعات مطمئن شوید.

اگر مدل را به مدرسه میبرید، قطعات را به کف جعبه بچسبانید و نام هر نمونه را با نوشته خوانا مشخص کنید. برای آشنایی با ایدههای دیگر مرتبط با درس و فعالیت کلاسی، مطالب آموزشی بخش مدرسه نیز در دسترس است.
تفاوت تغییر فیزیکی و شیمیایی به زبان ساده
| نمونه | نوع تغییر | دلیل |
|---|---|---|
| ذوب شدن یخ | فیزیکی | آب همچنان همان ماده است و فقط حالت آن عوض میشود. |
| پاره کردن کاغذ | فیزیکی | اندازه و شکل کاغذ عوض میشود. |
| تا کردن مقوا | فیزیکی | ترکیب ماده تغییر نمیکند. |
| زنگ زدن آهن | شیمیایی | ترکیبهای تازهای بر سطح آهن به وجود میآیند. |
| پختن تخممرغ | شیمیایی | ساختار پروتئینها تغییر میکند. |
| سوختن چوب | شیمیایی | مواد تازه، از جمله گازها و خاکستر، تشکیل میشوند. |
یک نکته مهم این است که هر تغییر فیزیکی الزاماً برگشتپذیر نیست. برای مثال کاغذ پارهشده را نمیتوان دقیقاً به حالت قبلی برگرداند، اما همچنان تغییر فیزیکی رخ داده است. همچنین تغییر رنگ یا ایجاد حباب به تنهایی برای اثبات تغییر شیمیایی کافی نیست و باید شرایط و تشکیل مواد جدید بررسی شود.
برای کاردستی تغییر فیزیکی و شیمیایی کدام مدل بهتر است؟
اگر کاردستی برای پایههای پایینتر است، تابلو مقایسهای ساده و قابل فهم خواهد بود. چرخ گردان برای پرسش و پاسخ در کلاس جذاب است، تابلوی کارتها کار گروهی را تقویت میکند، کتابچه بازشو برای ارائه فردی راحت است و ماکت سهبعدی در نمایشگاه جلوه بیشتری دارد. پیش از شروع، اندازه کار را متناسب با فضای میز و زمان در اختیار انتخاب کنید؛ بزرگی ماکت بهتنهایی نشانه یادگیری بهتر نیست.
سؤالات متداول درباره کاردستی تغییر فیزیکی و شیمیایی
برای تغییر فیزیکی چه مثالهایی در کاردستی بگذاریم؟
تا کردن کاغذ، خرد کردن گچ، بریدن مقوا، ذوب شدن یخ و تغییر شکل خمیر نمونههای مناسبی هستند. برای ساخت تابلو میتوان از عکس یا شکل مقوایی استفاده کرد و لازم نیست حتماً همه تغییرات در کلاس اتفاق بیفتند.
برای تغییر شیمیایی چه نمونههایی ایمنتر هستند؟
تصویر زنگزدگی آهن، پخته شدن تخممرغ و سوختن چوب برای نمایش کافی است. برای کودکان بهتر است این تغییرات با نقاشی یا ماکت ساخته شوند و آزمایش با شعله، مواد ناشناخته یا ظرف داغ اجرا نشود.
آیا ذوب شدن شکلات تغییر فیزیکی است؟
خودِ ذوب شدن شکلات در اثر گرم شدن، در اصل یک تغییر فیزیکی است؛ البته اگر همزمان شکلات بسوزد یا تغییرات دیگری در ترکیب آن رخ دهد، آن بخش میتواند تغییر شیمیایی باشد.
کاردستی را با وسایل دورریختنی هم میتوان ساخت؟
بله، کارتن بستهبندی، پشت جعبه غلات، تکههای کاغذ و درِ جعبه کفش برای پایه مناسب هستند. فقط لبههای تیز را حذف کنید و برای بخشهای متحرک از بست کاغذی یا قطعات ایمن استفاده کنید.
یادآوری ایمنی: هر پنج مدل بالا با مقوا و تصویر ساخته میشوند و برای نمایش مفهوم نیازی به سوزاندن کاغذ، گرم کردن مواد، لمس میخ زنگزده یا انجام واکنش شیمیایی ندارند. قیچی تیز و چسب حرارتی نیز با کمک بزرگسال استفاده شوند.
منبع : کتاب علوم تجربی دوره ابتدایی، انجمن شیمی آمریکا (American Chemical Society)، انجمن سلطنتی شیمی (Royal Society of Chemistry)











