پت اسکن چیست؟ کاربردها، آمادگی قبل از PET Scan و نکاتی که باید بدانید

پت اسکن یا PET Scan یکی از روشهای پیشرفته تصویربرداری پزشکی است که برخلاف بسیاری از روشهای تصویربرداری که بیشتر شکل و ساختمان اعضای بدن را نشان میدهند، میتواند اطلاعاتی درباره نحوه فعالیت سلولها و بافتهای بدن در اختیار پزشک قرار دهد.
این آزمایش در بررسی برخی سرطانها، بیماریهای قلبی و اختلالات مغزی کاربرد دارد و ممکن است برای تشخیص بیماری، تعیین میزان گسترش آن، بررسی پاسخ به درمان یا تشخیص بازگشت بعضی بیماریها درخواست شود.
پت اسکن در بسیاری از مراکز به همراه سیتی اسکن انجام میشود که به آن PET/CT یا «پت سیتی» گفته میشود. ترکیب این دو روش به پزشک اجازه میدهد هم فعالیت بافتها و هم محل دقیق تغییرات ایجادشده در بدن را بررسی کند.
پت اسکن چیست؟
نام PET از عبارت Positron Emission Tomography گرفته شده است. در این روش مقدار کمی ماده رادیواکتیو که به آن «رادیوتریسر» یا ماده ردیاب گفته میشود وارد بدن میشود.
دستگاه PET سپس نحوه تجمع این ماده در بخشهای مختلف بدن را ثبت میکند. از آنجا که برخی سلولها نسبت به سلولهای دیگر فعالیت متابولیکی بیشتری دارند، میزان جذب ماده ردیاب نیز میتواند متفاوت باشد.
یکی از رایجترین مواد مورد استفاده در پت اسکن، مادهای به نام FDG است که شکلی از گلوکز نشاندار شده با ماده رادیواکتیو محسوب میشود. سلولهایی که مصرف گلوکز بیشتری دارند ممکن است مقدار بیشتری FDG جذب کنند.
این ویژگی به پزشکان کمک میکند مناطق دارای فعالیت غیرمعمول را شناسایی کنند؛ با این حال جذب بالاتر ماده ردیاب همیشه به معنای وجود سرطان نیست و التهاب، عفونت و برخی تغییرات طبیعی بدن نیز میتوانند باعث افزایش جذب شوند.
پت اسکن چگونه کار میکند؟
پس از ورود ماده ردیاب به بدن، معمولاً مدتی باید در محیطی آرام استراحت کنید تا ماده در بدن توزیع شود. در بسیاری از بررسیهای PET با FDG این زمان حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه است، اما بسته به نوع اسکن و ماده ردیاب میتواند متفاوت باشد.
پس از آن بیمار روی تخت مخصوص دستگاه دراز میکشد. تخت به آرامی از داخل دستگاهی حلقهایشکل عبور میکند و دوربینهای مخصوص، سیگنالهای ناشی از ماده ردیاب را ثبت میکنند.
در هنگام تصویربرداری باید تا حد امکان بیحرکت بمانید تا تصاویر واضح باشند. خود اسکن معمولاً دردناک نیست؛ البته ثابت ماندن برای مدتی ممکن است برای برخی افراد ناراحتکننده باشد.
تفاوت PET Scan با سی تی اسکن چیست؟
یکی از تفاوتهای مهم PET و CT در نوع اطلاعاتی است که ارائه میکنند. سیتی اسکن بیشتر ساختار بدن را نمایش میدهد و میتواند اندازه، شکل و محل بسیاری از ضایعات را مشخص کند.
در مقابل، PET بیشتر درباره فعالیت و عملکرد سلولها و بافتها اطلاعات میدهد. به همین دلیل ترکیب PET و CT بسیار کاربردی است؛ PET میتواند محل فعالیت غیرعادی را نشان دهد و CT مشخص میکند این فعالیت دقیقاً در کدام ساختار یا عضو بدن قرار دارد.
در برخی موارد PET با MRI نیز ترکیب میشود که به آن PET/MRI گفته میشود.
مهمترین کاربردهای پت اسکن
پزشکان بسته به وضعیت بیمار و نوع بیماری ممکن است PET یا PET/CT را برای اهداف مختلفی درخواست کنند.
کاربرد پت اسکن در سرطان
یکی از شناختهشدهترین کاربردهای PET در حوزه سرطان است. این تصویربرداری در بعضی انواع سرطان میتواند برای موارد زیر مورد استفاده قرار گیرد:
- کمک به شناسایی برخی تومورها
- بررسی میزان گسترش سرطان در بدن
- کمک به تعیین مرحله بیماری
- ارزیابی پاسخ سرطان به درمان
- بررسی احتمال بازگشت بیماری پس از درمان
- کمک به تعیین محل مناسب برای نمونهبرداری در برخی شرایط
- کمک به برنامهریزی درمانهایی مانند پرتودرمانی
البته PET برای همه سرطانها به یک اندازه مناسب نیست. بعضی تومورها مقدار زیادی FDG جذب نمیکنند و تودههای بسیار کوچک نیز ممکن است در برخی شرایط بهخوبی قابل شناسایی نباشند.
پت اسکن مغز
PET میتواند در بررسی برخی اختلالات مغزی نیز مورد استفاده قرار گیرد. بسته به نوع ردیاب، پزشک ممکن است از آن برای ارزیابی بعضی اختلالات حافظه، بیماریهای عصبی، تومورهای مغزی یا صرع استفاده کند.
برای نمونه برخی انواع PET میتوانند تغییرات مرتبط با نحوه مصرف گلوکز یا تجمع برخی پروتئینها در مغز را بررسی کنند.
پت اسکن قلب
در حوزه قلب نیز PET میتواند اطلاعاتی درباره جریان خون و وضعیت بافت عضله قلب ارائه دهد. این اطلاعات ممکن است در بررسی آسیبهای ناشی از سکته قلبی یا تعیین بخشهایی از عضله قلب که هنوز قابلیت بهبود دارند، مورد استفاده قرار گیرد.
آمادگی قبل از پت اسکن
آمادگی مناسب پیش از PET Scan اهمیت زیادی دارد، زیرا تغذیه، میزان قند خون و فعالیت بدنی میتوانند بر توزیع ماده ردیاب در بدن و کیفیت تصاویر تأثیر بگذارند.
دستور دقیق مرکز تصویربرداری همیشه باید در اولویت قرار گیرد، زیرا نوع آمادهسازی بسته به هدف آزمایش، ماده ردیاب و شرایط پزشکی فرد متفاوت است.
چند ساعت قبل از پت اسکن باید ناشتا بود؟
برای بسیاری از PET/CTهای بدن که با FDG انجام میشوند، از بیمار خواسته میشود چند ساعت قبل از آزمایش چیزی نخورد.
دستور مراکز مختلف ممکن است متفاوت باشد؛ برای مثال برخی مراکز حدود ۴ ساعت و برخی حدود ۶ ساعت ناشتایی را توصیه میکنند. بنابراین عدد نوشتهشده در یک مطلب عمومی نباید جایگزین دستور مرکز تصویربرداری شما شود.
در این مدت معمولاً مصرف آب ساده مجاز و حتی توصیه میشود، اما نوشیدنیهای قندی یا دارای کالری میتوانند روی نتیجه آزمایش تأثیر بگذارند.
آیا قبل از پت اسکن میتوان قهوه خورد؟
اگر مرکز تصویربرداری از شما خواسته است فقط آب بنوشید، باید از مصرف قهوه، نوشیدنیهای شیرین، آبمیوه و سایر نوشیدنیهای کالریدار خودداری کنید. حتی قهوه نیز در برخی پروتکلهای PET مجاز نیست.
ورزش قبل از پت اسکن
فعالیت ورزشی سنگین میتواند نحوه مصرف گلوکز توسط عضلات را تغییر دهد و در بعضی PET Scanها روی تصاویر تأثیر بگذارد.
به همین دلیل ممکن است از بیمار خواسته شود تا حدود ۲۴ ساعت قبل از اسکن از ورزش و فعالیت بدنی شدید خودداری کند.
داروهای مصرفی را اعلام کنید
قبل از PET Scan فهرست داروها، مکملها و ویتامینهایی را که مصرف میکنید به پزشک یا مرکز تصویربرداری اعلام کنید.
داروهای خود را بدون دستور پزشک قطع نکنید. بعضی بیماران میتوانند داروهای معمول خود را با آب مصرف کنند، اما در شرایط خاص ممکن است دستور متفاوتی دریافت کنند.
پت اسکن در افراد دیابتی
افراد مبتلا به دیابت باید حتماً بیماری خود و داروهایی مانند انسولین را به مرکز PET اطلاع دهند.
قند خون و میزان انسولین میتوانند بر جذب FDG و کیفیت نتیجه اسکن تأثیر بگذارند. به همین دلیل برای بیماران دیابتی معمولاً دستورهای اختصاصی درباره زمان غذا خوردن، مصرف دارو یا انسولین و زمان انجام اسکن ارائه میشود.
بیماران دیابتی نباید برنامه مصرف انسولین یا سایر داروهای خود را برای انجام PET Scan به صورت خودسرانه تغییر دهند.
قبل از پت اسکن چه چیزهایی را باید به پزشک بگوییم؟
پیش از انجام آزمایش، پزشک یا تکنولوژیست را در جریان شرایط پزشکی خود قرار دهید؛ بهویژه اگر:
- باردار هستید یا احتمال بارداری وجود دارد.
- به نوزاد شیر میدهید.
- دیابت دارید.
- داروی خاصی مصرف میکنید.
- به مواد حاجب حساسیت داشتهاید.
- اخیراً بیمار یا دچار عفونت شدهاید.
- مشکل کلیوی یا بیماری مهم دیگری دارید.
- از حضور در فضای بسته اضطراب دارید.
- نمیتوانید برای مدت مشخصی بیحرکت دراز بکشید.
مراحل انجام PET Scan
مراحل دقیق بسته به مرکز و نوع آزمایش متفاوت است، اما یک PET Scan معمولی میتواند شامل مراحل زیر باشد:
- پذیرش و بررسی اطلاعات پزشکی بیمار
- تعویض لباس در صورت نیاز و خارج کردن وسایل فلزی
- بررسی قند خون در برخی PETهای FDG
- تزریق مقدار کمی ماده ردیاب به داخل رگ
- استراحت در محیطی آرام تا توزیع ماده در بدن
- دراز کشیدن روی تخت دستگاه
- حرکت آرام تخت از داخل اسکنر
- ثبت تصاویر در حالی که بیمار بدون حرکت باقی میماند
پت اسکن چقدر طول میکشد؟
خود تصویربرداری ممکن است حدود ۲۰ تا ۶۰ دقیقه طول بکشد، اما کل زمانی که در مرکز میگذرانید بیشتر است؛ زیرا پس از تزریق ماده ردیاب معمولاً باید مدتی صبر کنید.
در بسیاری از PETهای FDG، زمان استراحت و جذب ماده حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه و گاهی بیشتر است. مدت دقیق به نوع بررسی و پروتکل مرکز بستگی دارد.
آیا پت اسکن درد دارد؟
خود تصویربرداری PET معمولاً دردناک نیست. بیشترین ناراحتی ممکن است مربوط به ورود سوزن برای تزریق ماده ردیاب یا ثابت ماندن روی تخت باشد.
افرادی که از فضاهای نسبتاً بسته میترسند ممکن است هنگام ورود به دستگاه احساس اضطراب کنند. دستگاه PET برخلاف برخی دستگاههای MRI تونل بسیار طولانی ندارد و معمولاً از دو طرف باز است، اما اگر سابقه ترس از فضای بسته دارید بهتر است پیش از آزمایش موضوع را به مرکز اطلاع دهید.
بعد از پت اسکن چه باید کرد؟
بیشتر افراد مدت کوتاهی پس از پایان PET Scan میتوانند مرکز را ترک کنند و فعالیتهای عادی خود را از سر بگیرند، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
معمولاً توصیه میشود پس از اسکن آب کافی بنوشید و مثانه خود را مرتب تخلیه کنید تا ماده ردیاب سریعتر از بدن دفع شود.
مواد رادیواکتیو مورد استفاده در PET در طول زمان سریعاً فعالیت خود را از دست میدهند و از بدن دفع میشوند.
ممکن است مرکز تصویربرداری از شما بخواهد برای مدت مشخصی پس از اسکن از تماس نزدیک و طولانی با زنان باردار و کودکان خردسال خودداری کنید. مدت این محدودیت به ماده مورد استفاده و دستور مرکز بستگی دارد.
پت اسکن در بارداری
اگر باردار هستید یا حتی احتمال بارداری وجود دارد، باید پیش از انجام PET Scan پزشک و مرکز تصویربرداری را مطلع کنید.
PET از ماده رادیواکتیو استفاده میکند و تصمیم درباره انجام آن در دوران بارداری باید با توجه به ضرورت پزشکی، نوع آزمایش و گزینههای جایگزین توسط تیم درمان گرفته شود.
هرگز اطلاعات مربوط به احتمال بارداری را از پزشک یا تکنولوژیست پنهان نکنید.
پت اسکن در دوران شیردهی
مادرانی که به نوزاد شیر میدهند نیز باید پیش از تزریق ماده ردیاب این موضوع را اطلاع دهند.
بسته به نوع رادیوتریسر، ممکن است لازم باشد شیردهی برای مدتی متوقف شود. مدت دقیق باید توسط متخصص پزشکی هستهای یا مرکز تصویربرداری اعلام شود.
در بعضی موارد توصیه میشود مادر پیش از انجام آزمایش مقداری شیر ذخیره کند تا در فاصلهای که شیردهی مستقیم توصیه نمیشود بتواند از آن استفاده کند.
آیا پت اسکن خطرناک است؟
PET Scan از مقدار محدودی ماده رادیواکتیو استفاده میکند. متخصصان پیش از درخواست آزمایش، فایده پزشکی آن را در برابر خطر احتمالی قرار گرفتن در معرض پرتو ارزیابی میکنند.
واکنش حساسیتی به خود رادیوتریسر نادر است. ممکن است در محل تزریق، درد یا قرمزی خفیف ایجاد شود.
اگر PET با CT و تزریق ماده حاجب انجام شود، ملاحظات مربوط به ماده حاجب CT نیز مطرح خواهد بود. افرادی که سابقه حساسیت به ماده حاجب یا مشکلات کلیوی دارند باید حتماً پزشک و مرکز تصویربرداری را مطلع کنند.
آیا پت اسکن سرطان را قطعی تشخیص میدهد؟
خیر. نتیجه PET به تنهایی همیشه به معنای تشخیص قطعی سرطان نیست.
مناطقی با جذب بیشتر FDG میتوانند علاوه بر سرطان در مواردی مانند التهاب یا عفونت نیز دیده شوند. از طرف دیگر، بعضی تومورها ممکن است FDG کمی جذب کنند یا آنقدر کوچک باشند که بهآسانی در PET دیده نشوند.
پزشک نتیجه PET را در کنار شرح حال، معاینه، آزمایشهای خون، CT، MRI، نتایج پاتولوژی و سایر بررسیها تفسیر میکند.
در بسیاری از موارد برای تشخیص قطعی سرطان همچنان ممکن است نمونهبرداری یا بیوپسی لازم باشد.
منظور از جذب بالا در PET Scan چیست؟
اگر در گزارش PET از افزایش جذب یا Increased Uptake صحبت شود، یعنی مقدار بیشتری از ماده ردیاب در آن ناحیه دیده شده است.
افزایش جذب میتواند نشانه فعالیت متابولیکی بیشتر سلولها باشد، اما به تنهایی مشخص نمیکند که علت آن سرطان است.
عفونت، التهاب، فعالیت طبیعی بعضی اعضای بدن و تغییرات ناشی از برخی درمانها نیز ممکن است باعث افزایش جذب شوند.
SUV در پت اسکن چیست؟
در گزارشهای PET ممکن است اصطلاح SUV یا Standardized Uptake Value دیده شود. SUV یکی از معیارهایی است که برای اندازهگیری نسبی میزان جذب ماده ردیاب در یک بافت استفاده میشود.
اما یک عدد SUV ثابت وجود ندارد که بتوان بر اساس آن به تنهایی گفت یک ضایعه حتماً خوشخیم یا بدخیم است.
SUV تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله نوع بافت، زمان تصویربرداری، میزان قند خون، روش انجام آزمایش و مشخصات فرد قرار دارد و باید توسط متخصص در کنار سایر یافتهها تفسیر شود.
نتیجه پت اسکن چه زمانی آماده میشود؟
تصاویر PET توسط متخصص پزشکی هستهای یا رادیولوژیست بررسی و تفسیر میشوند و گزارش برای پزشک ارجاعدهنده ارسال میشود.
زمان آماده شدن نتیجه در مراکز مختلف متفاوت است و ممکن است از چند روز تا مدت بیشتری طول بکشد. بهتر است زمان دقیق دریافت گزارش را از همان مرکز تصویربرداری سؤال کنید.
پت اسکن چه محدودیتهایی دارد؟
با وجود ارزش بالای PET Scan، این آزمایش کامل و بدون محدودیت نیست.
برخی محدودیتها عبارتاند از:
- عفونت و التهاب ممکن است ظاهری مشابه برخی سرطانها ایجاد کنند.
- بعضی تومورهای کوچک ممکن است دیده نشوند.
- برخی انواع سرطان FDG کمی جذب میکنند.
- بالا بودن قند خون ممکن است بر کیفیت برخی PETها تأثیر بگذارد.
- حرکت بیمار میتواند کیفیت تصاویر را کاهش دهد.
- PET همیشه جایگزین نمونهبرداری و سایر آزمایشهای تشخیصی نیست.
تفاوت نقطه روشن در PET با سرطان چیست؟
یکی از اشتباهات رایج این است که هر نقطه روشن یا دارای جذب بالا در PET به عنوان سرطان در نظر گرفته شود.
بعضی اعضای طبیعی بدن مانند مغز، قلب و کلیهها میتوانند به طور طبیعی میزان قابل توجهی از ردیاب را جذب کنند. التهاب، عفونت و بافتهایی که اخیراً تحت جراحی یا پرتودرمانی قرار گرفتهاند نیز ممکن است جذب بیشتری داشته باشند.
به همین دلیل مشاهده یک ناحیه روشن در PET به تنهایی برای اعلام سرطان کافی نیست.
چه کسانی باید پت اسکن انجام دهند؟
PET Scan یک آزمایش غربالگری عمومی برای همه افراد نیست و معمولاً زمانی انجام میشود که پزشک بر اساس شرایط بیمار تشخیص دهد اطلاعات حاصل از آن میتواند در تصمیمگیری پزشکی مؤثر باشد.
نوع بیماری، نتایج تصویربرداریهای قبلی، سابقه درمان و هدف پزشک از آزمایش همگی در تصمیم برای انجام PET نقش دارند.
نکات مهم قبل از رفتن به مرکز PET Scan
- دستورهای مرکز تصویربرداری را دقیق بخوانید.
- درباره مدت ناشتایی از مرکز سؤال کنید.
- در صورت اجازه، آب ساده کافی بنوشید.
- از ورزش سنگین پیش از اسکن خودداری کنید.
- داروهای خود را بدون دستور پزشک قطع نکنید.
- اگر دیابت دارید از قبل مرکز را مطلع کنید.
- بارداری یا شیردهی را حتماً اعلام کنید.
- سابقه حساسیت به ماده حاجب را اطلاع دهید.
- وسایل فلزی و زیورآلات غیرضروری همراه نداشته باشید.
- اگر از فضای بسته میترسید، پیش از روز آزمایش با پزشک یا مرکز مطرح کنید.
سوالات متداول درباره پت اسکن
آیا برای پت اسکن باید ناشتا باشیم؟
در بسیاری از PETهای FDG باید چند ساعت ناشتا باشید. بسته به مرکز، معمولاً حدود ۴ تا ۶ ساعت ناشتایی درخواست میشود. دستور مرکز خود را ملاک قرار دهید.
آیا قبل از پت اسکن میتوان آب خورد؟
در بسیاری از پروتکلها آب ساده مجاز و حتی توصیه میشود، اما نوشیدنیهای دارای قند یا کالری ممکن است ممنوع باشند. دستور مرکز تصویربرداری را رعایت کنید.
آیا PET Scan دردناک است؟
خود اسکن درد ندارد. ممکن است هنگام تزریق ماده ردیاب ناراحتی خفیفی احساس کنید و ثابت ماندن طولانی برای بعضی افراد دشوار باشد.
پت اسکن چند ساعت طول میکشد؟
خود تصویربرداری ممکن است حدود ۲۰ تا ۶۰ دقیقه طول بکشد، اما با احتساب تزریق و زمان انتظار برای جذب ردیاب، حضور شما در مرکز بیشتر خواهد بود.
آیا PET Scan فقط برای سرطان است؟
خیر. علاوه بر سرطان، PET در بررسی برخی بیماریهای مغزی و قلبی نیز کاربرد دارد.
آیا روشن شدن یک ناحیه در پت اسکن یعنی سرطان؟
خیر. التهاب، عفونت و فعالیت طبیعی برخی بافتها نیز میتوانند باعث افزایش جذب ماده ردیاب شوند. نتیجه باید توسط متخصص و همراه سایر آزمایشها تفسیر شود.
آیا PET Scan میتواند سرطان را رد کند؟
PET ممکن است بعضی تومورهای بسیار کوچک یا سرطانهایی را که FDG کمی جذب میکنند نشان ندهد؛ بنابراین نتیجه طبیعی PET همیشه به تنهایی برای رد همه انواع سرطان کافی نیست.
آیا افراد دیابتی میتوانند پت اسکن انجام دهند؟
بله، اما معمولاً به دستورهای ویژهای درباره غذا، قند خون، انسولین و داروها نیاز دارند. این برنامه باید توسط مرکز تصویربرداری یا پزشک تعیین شود.
بعد از PET Scan چه بخوریم؟
در اغلب موارد پس از پایان آزمایش میتوانید غذا و نوشیدنی معمول خود را مصرف کنید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. نوشیدن آب کافی نیز معمولاً توصیه میشود.
آیا بعد از پت اسکن میتوان کنار کودکان بود؟
ممکن است به دلیل باقی ماندن مقدار کمی رادیوتریسر برای مدتی توصیه شود تماس نزدیک و طولانی با کودکان خردسال و زنان باردار محدود شود. مدت دقیق را مرکز PET مشخص میکند.
آیا در دوران شیردهی میتوان پت اسکن انجام داد؟
انجام آن ممکن است امکانپذیر باشد، اما باید قبل از اسکن موضوع را اطلاع دهید. بسته به رادیوتریسر ممکن است نیاز باشد شیردهی برای مدتی متوقف شود.
جمعبندی
پت اسکن روشی پیشرفته در پزشکی هستهای است که به جای نمایش صرف شکل اندامها، اطلاعات مهمی درباره فعالیت سلولها و بافتها ارائه میدهد.
این روش بهویژه در بررسی برخی سرطانها، تعیین میزان گسترش بیماری، ارزیابی پاسخ به درمان، بعضی اختلالات مغزی و بیماریهای قلبی کاربرد دارد.
در بسیاری از موارد PET همراه با CT انجام میشود تا پزشک بتواند فعالیت غیرعادی بافت را با موقعیت دقیق آن در بدن تطبیق دهد.
رعایت ناشتایی، پرهیز از ورزش سنگین، کنترل مناسب قند خون و اطلاع دادن درباره دیابت، بارداری، شیردهی و داروهای مصرفی از نکات مهم قبل از PET Scan هستند.
همچنین باید توجه داشت که افزایش جذب در PET به تنهایی معادل سرطان نیست و نتیجه این آزمایش باید توسط متخصص و در کنار سایر اطلاعات پزشکی تفسیر شود.
توجه: این مطلب صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، توصیه یا دستور پزشک و مرکز پزشکی هستهای نیست.
منابع خارجی
Mayo Clinic
NHS
RadiologyInfo – American College of Radiology (ACR) & Radiological Society of North America (RSNA)
National Cancer Institute (NCI)
Johns Hopkins Medicine
American Cancer Society








