رفتار طبیعی کودکان در سنین مختلف: راهنمای جامع والدین

رفتار طبیعی کودکان در سنین مختلف به سن، شخصیت، میزان رشد جسمی و احساسی و همچنین بستر فرهنگی و اجتماعی که کودک در آن پرورش می‌یابد، بستگی دارد. هر کودک دنیای منحصر به فرد خود را دارد و انتظارات والدین باید با واقعیت‌های رشدی همخوانی داشته باشد. اگر رفتار کودک با انتظارات خانواده همخوانی نداشته باشد یا از هم گسیخته باشد، ممکن است نشانه‌ای از یک مشکل رفتاری باشد. اما تشخیص مرز بین رفتارهای طبیعی و غیرطبیگی، چالش اصلی بسیاری از والدین است.

رفتار “خوب” یا طبیعی معمولاً زمانی تعیین می‌شود که با استانداردهای اجتماعی، فرهنگی و مرحله رشدی کودک سازگار باشد. اینکه بدانید در چه سنی چه توقعی از فرزندتان داشته باشید، به شما کمک می‌کند تا با آرامش بیشتری با چالش‌های تربیتی روبرو شوید. در این مقاله از پرشین وی، به بررسی راهکارهای عملی برای مدیریت رفتارها، استفاده از روش‌های جایگزین تنبیه و تقویت رفتارهای مثبت می‌پردازیم.

تشخیص رفتار مناسب از رفتار ناسالم

اولین قدم در اصلاح رفتار، شناخت دقیق آن است. رفتارهای کودکان اغلب بازتابی از نیازهای برآورده نشده، خستگی، گرسنگی یا تلاش برای استقلال‌طلبی است. بسیاری از رفتارهایی که والدین آن‌ها را “بد” می‌نامند، در واقع بخشی از فرآیند طبیعی رشد و کشف جهان هستند. برای مثال، لجبازی در سنین نوپایی (Terrible Twos) نشانه‌ای از تلاش کودک برای اعلام وجود و استقلال است، نه لزوماً بدذاتی.

برای تغییر رفتار فرزندمان، باید درک کنیم که کودکان رفتاری که مورد تشویق و پاداش قرار گیرد را ادامه می‌دهند و رفتاری که نادیده گرفته شود یا پیامد منطقی داشته باشد، را کنار می‌گذارند. ثبات در واکنش به رفتارهای آن‌ها اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر یک بار برای یک رفتار خاص تشویق کنید و بار دیگر آن را نادیده بگیرید، کودک دچار سردرگمی شده و رفتار نادرست را تکرار می‌کند تا واکنش شما را تست کند.

روش‌های اصلاح رفتار: زمان‌وقفه و نادیده گرفتن

اگر فکر می‌کنید یک رفتار فرزندتان مشکل‌دار است، سه انتخاب پیش روی شماست: تصمیم بگیرید که آن رفتار یک مشکل نیست چون مناسب سن و مرحله رشد اوست، برای متوقف کردن آن رفتار تلاش کنید (چه با نادیده گرفتن یا تنبیه)، یا با تشویق و پاداش رفتاری جدید که می‌پسندید را به او معرفی کنید. بهترین راه برای متوقف کردن رفتارهای ناخواسته فرزندتان، نادیده انگاشتن آن‌هاست، مشروط بر اینکه رفتار خطرناک نباشد. این روش در یک بازه زمانی بسیار خوب عمل می‌کند.

اگر می‌خواهید آن رفتار بلافاصله متوقف شود، می‌توانید از روش “زمان وقفه” (Time-out) استفاده کنید. برای اجرای صحیح این روش:

• از قبل در مورد رفتارهایی که موجب انجام این روش می‌شود تصمیم بگیرید (معمولاً اوقات تلخی‌ها، رفتارهای خشونت‌آمیز یا خطرناک).
• یک محل خاص انتخاب کنید که مورد علاقه کودک نباشد اما برای او ترسناک هم نباشد، مثل یک صندلی یا یک گوشه اتاق.
• وقتی آن رفتار غیرقابل قبول اتفاق می‌افتد، به فرزندتان بگویید که آن رفتار قابل قبول نیست و هشدار دهید که اگر تکرار شود، به محل وقفه می‌رود.
• آرامش خود را حفظ کنید و نباید عصبانی به نظر برسید. اگر کودک رفتار نادرست خود را ادامه داد، به آرامی او را به آن محل ببرید.
• مدت زمان باید کوتاه باشد (یک دقیقه برای هر سال سن کودک) و بلافاصله بعد از رسیدن به محل شروع شود.
• شما باید نزدیک محل حضور داشته باشید اما با او حرف نزنید. اگر کودک محل را ترک کرد، او را برگردانید و زمان را دوباره شروع کنید.

تقویت رفتارهای مثبت با سیستم پاداش

چگونه می‌توان یک رفتار خوب و مطلوب را در کودک تقویت کرد؟ یک راه موثر برای ترغیب کودک به رفتار خوب، استفاده از سیستم پاداش است. بچه‌هایی که یاد می‌گیرند رفتار بد قابل تحمل نیست و به رفتار خوب پاداش داده می‌شود، مهارت‌هایی را یاد می‌گیرند که تا آخر عمر با آن‌ها می‌ماند. این روش در کودکان بالای ۲ سال بسیار خوب عمل می‌کند، هرچند تا ۲ ماه طول می‌کشد تا این روش در کودک جا بیفتد.

برای موفقیت در این روش:

1. صبور باشید و یادداشت‌برداری از رفتارهای کودک می‌تواند برای والدین مفید باشد.
2. یک یا دو رفتاری که می‌خواهید در فرزندتان تغییر دهید (مثلاً عادت خوابیدن، مسواک زدن، یا جمع کردن اسباب‌بازی‌ها) را انتخاب کنید.
3. جایزه‌ای که مورد علاقه فرزندتان است را انتخاب کنید. نمونه‌های خوب شامل داستان بیشتر قبل از خواب، نیم ساعت تاخیر در زمان خواب شب، یک تنقلات یا برای بچه‌های بزرگتر، کمی پول یا یک امتیاز خاص است.
4. رفتار مورد نظر و پاداش آن را برای فرزندتان توصیف کنید. مثلاً: “اگر قبل از تمام شدن برنامه تلویزیونی، لباس خوابت را بپوشی، می‌توانی نیم ساعت دیرتر بخوابی.”
5. فقط یک بار آن رفتار را از او بخواهید. اگر انجام داد، پاداش را بدهید. از درگیر شدن بیش از حد پرهیز کنید، زیرا هر توجهی از سوی والدین، حتی توجه منفی، برای بچه‌ها جذاب است.

سوالات متداول