اعمال شب و روز اربعین حسینی ؛ کامل‌ترین راهنمای زیارت، غسل، نماز و دعاهای اربعین

اعمال شب و روز اربعین حسینی از جمله موضوعاتی است که در منابع مذهبی مورد توجه فراوان قرار گرفته است. روز بیستم ماه صفر، چهلمین روز پس از شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان در واقعه کربلا است و زیارت اربعین مهم‌ترین عمل این روز به شمار می‌رود.

اعمال شب و روز اربعین حسینی

شب و روز اربعین دارای اعمال و آدابی است که در کتاب‌های مذهبی ذکر شده‌اند؛ از جمله زیارت امام حسین(ع)، غسل زیارت، خواندن دعا، نماز و ذکرهای سفارش‌شده. در ادامه مهم‌ترین اعمال مستحب این روز را مرور می‌کنیم.

مهم‌ترین اعمال شب و روز اربعین حسینی

خواندن دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه

یکی از اعمالی که برای روزهای ماه صفر به‌ویژه روز اربعین مورد توجه قرار گرفته، خواندن دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه است.

در برخی منابع مذهبی آمده است که قرائت این دعا در روزهای ماه صفر و اربعین حسینی دارای فضیلت است. مضمون این دعا درخواست یاری از خداوند، پناه بردن به قدرت الهی و طلب رهایی از سختی‌هاست.

«یا شَدیدَ الْقُوی وَیا شَدیدَ الْمِحالِ یا عَزیزُ یا عَزیزُ یا عَزیزُ ذَلَّتْ بِعَظَمَتِکَ جَمیعُ خَلْقِکَ فَاکْفِنی شَرَّ خَلْقِکَ یا مُحْسِنُ یا مُجْمِلُ یا مُنْعِمُ یا مُفْضِلُ یا لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَکَ اِنّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمینَ ...»

ترجمه: ای سخت نیرو و ای سخت عقوبت، ای عزیز، ای عزیز، ای عزیز! در برابر عظمت تو همه آفریدگانت خوار شدند، پس شر خلقت را از من کفایت کن. ای نیکو دهنده و نعمت‌بخش، معبودی جز تو نیست. منزهی تو و من از ستمکاران هستم.

زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین

زیارت امام حسین(ع) مهم‌ترین عمل روز اربعین است. بر اساس حدیث امام حسن عسکری(ع)، زیارت اربعین یکی از پنج نشانه مؤمن معرفی شده است.

به همین دلیل هر ساله شمار زیادی از مسلمانان از نقاط مختلف جهان با پای پیاده به سوی کربلا حرکت می‌کنند تا در مراسم اربعین حضور پیدا کنند.

پیاده‌روی اربعین و آداب زیارت کربلا

پیاده‌روی اربعین یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های مذهبی جهان است که با هدف زیارت حرم امام حسین(ع) و شهدای کربلا انجام می‌شود.

در روایات، بر اهمیت زیارت امام حسین(ع) و زنده نگه داشتن یاد قیام عاشورا تأکید شده است. جابر بن عبدالله انصاری نیز از نخستین زائرانی بود که پس از شهادت امام حسین(ع) در روز اربعین خود را به کربلا رساند.

غسل زیارت اربعین

یکی از آداب زیارت امام حسین(ع)، انجام غسل زیارت پیش از حضور در حرم است. در کتاب مصباح شیخ طوسی از صفوان جمال نقل شده که امام صادق(ع) دستورالعملی برای زیارت امام حسین(ع) بیان کرده‌اند.

شیخ طوسی در کتاب مصباح از صفوان جمّال روایت کرده است که از امام صادق(ع) برای زیارت امام حسین(ع) اجازه خواست و درخواست کرد دستورالعملی برای این زیارت بیان شود.

امام صادق(ع) فرمودند:

«ای صفوان، پیش از حرکت به سفر، سه روز روزه بدار و روز سوم غسل کن. سپس اهل و عیال خود را نزد خویش جمع کن و بگو: اللّهم انیّ استودعک...»

پس از آن دعایی برای زمان رسیدن به فرات آموزش داده شد و درباره غسل با آب فرات و جایگاه آن در زیارت امام حسین(ع) توضیح داده شد.

دعای هنگام غسل زیارت اربعین

هنگام انجام غسل زیارت این دعا خوانده می‌شود:

«بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ، اللهُمَّ اجْعَلْهُ نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ سُقْمٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ، اللهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ سَهِّلْ لِی بِهِ أَمْرِی»

ترجمه: به نام خدا و با یاری خدا. خدایا این غسل را برای من نور، پاکی، نگهدارنده و درمانی از هر درد، بیماری، آفت و آسیب قرار بده. خدایا قلبم را با آن پاک کن، سینه‌ام را بگشا و کارم را آسان گردان.

آراستگی و پوشیدن لباس تمیز و خوشبو

یکی دیگر از آداب زیارت امام حسین(ع)، پوشیدن لباس‌های تمیز و پاکیزه و رعایت آراستگی است. در آداب این زیارت آمده است:

«هرگاه به زیارت آن حضرت رفتی، با آب فرات غسل کن، لباس‌های پاکیزه بپوش و پابرهنه به سوی حرم عزیمت کن.»

آراستگی در هنگام زیارت به معنای توجه به پاکیزگی ظاهر، احترام به فضای حرم و آماده شدن برای حضور معنوی در کنار مرقد امام حسین(ع) است.

حضور در کنار قبر امام حسین(ع) و بوسیدن ضریح

از دیگر آداب زیارت امام حسین(ع)، نزدیک شدن به قبر، دست نهادن بر آن، بوسیدن ضریح و ابراز اشتیاق و محبت است.

داستان زیارت اربعین جابر بن عبدالله انصاری و عطیه، نمونه‌ای از این زیارت عاشقانه است. جابر پس از رسیدن به کربلا، دست خود را بر قبر سیدالشهدا(ع) گذاشت و بر آن حضرت درود و سلام فرستاد.

شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان، هنگام بیان آداب زیارت به این موضوع اشاره می‌کند که برخی افراد دور ایستادن و نزدیک نشدن به ضریح را نشانه رعایت ادب می‌دانند؛ در حالی که نزدیک شدن به قبر و ضریح و بوسیدن آن نیز از آداب زیارت دانسته شده است.

ذکر تسبیح، تکبیر و صلوات در زیارت اربعین

در آداب زیارت امام حسین(ع) آمده است که زائر پیش از زیارت و هنگام ورود، ذکرهای سفارش‌شده را با توجه و حضور قلب بخواند.

در برخی دستورهای زیارتی، هنگام رسیدن به فرات برای غسل زیارت، گفتن صد مرتبه «الله اکبر»، صد مرتبه «لا اله الا الله» و صد مرتبه صلوات سفارش شده است.

همچنین هنگامی که زائر مقابل قبر امام معصوم قرار می‌گیرد، این ذکر را می‌گوید:

«لا إلهَ إلّا اللهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ»

خواندن زیارت اربعین از نزدیک یا راه دور

خواندن زیارت اربعین در روز بیستم ماه صفر، چه هنگام حضور در کربلا و چه از راه دور، دارای جایگاه ویژه‌ای است.

پس از زیارت جابر بن عبدالله انصاری در نخستین اربعین پس از واقعه کربلا، این سنت در سال‌های حضور ائمه معصومین(ع) نیز ادامه پیدا کرد؛ هرچند حکومت‌های اموی و عباسی محدودیت‌هایی برای زیارت امام حسین(ع) ایجاد می‌کردند.

افرادی که امکان حضور در کربلا را ندارند، می‌توانند در خانه، مسجد یا مکان دیگری رو به سوی کربلا بایستند و زیارت اربعین را با توجه و ارادت بخوانند.

نماز پس از زیارت اربعین

در روز اربعین، پس از خواندن زیارت اربعین، دو رکعت نماز به نیت قربت و درخواست برآورده شدن حاجت خوانده می‌شود.

زائر پس از پایان نماز می‌تواند حاجت‌های خود را از خداوند درخواست کند و برای سلامتی، آرامش، آمرزش درگذشتگان و برطرف شدن مشکلات مسلمانان دعا کند.

زیارت وداع اربعین

سید بن طاووس برای پایان زیارت اربعین، زیارت وداع مخصوصی ذکر کرده است. زائر هنگام وداع مقابل ضریح می‌ایستد و می‌گوید:

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ عَلِیٍّ الْمُرْتَضَی وَصِیِّ رَسُولِ اللَّهِ.»

سلام بر تو ای پسر رسول خدا! سلام بر تو ای پسر علی مرتضی، جانشین رسول خدا!

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ، السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا وَارِثَ الْحَسَنِ الزَّکِیِّ.»

سلام بر تو ای پسر فاطمه زهرا، سرور زنان جهان! سلام بر تو ای وارث امام حسن پاک!

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَی خَلْقِهِ.»

سلام بر تو ای حجت خدا در زمین و گواه او بر آفریده‌ها!

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الشَّهِیدَ، السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مَوْلَایَ وَ ابْنَ مَوْلَایَ.»

سلام بر تو ای اباعبدالله شهید! سلام بر تو ای مولای من و پسر مولای من!

«أَشْهَدُ أَنَّکَ أَقَمْتَ الصَّلَاةَ وَ آتَیْتَ الزَّکَاةَ، وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ.»

گواهی می‌دهم که تو نماز را به پا داشتی، زکات دادی، امر به معروف و نهی از منکر کردی.

«وَ جَاهَدْتَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ حَتَّی أَتَاکَ الْیَقِینُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکَ أَتَیْتُکَ.»

و در راه خدا جهاد کردی تا امر یقین به تو رسید و گواهی می‌دهم که تو دلیل روشنی از سوی پروردگارت داشتی.

اگر زائر از راه دور زیارت می‌کند، می‌گوید:

«تَوَجَّهْتُ إِلَیْکَ یَا مَوْلَایَ زَائِراً وَافِداً رَاغِباً مُقِرّاً لَکَ بِالذُّنُوبِ.»

ای مولای من! اکنون به عنوان زائر، واردشونده، مشتاق و اقرارکننده به گناهان به سوی تو آمده‌ام.

«هَارِباً إِلَیْکَ مِنَ الْخَطَایَا لِتَشْفَعَ لِی عِنْدَ رَبِّکَ.»

از خطاها به درگاه تو پناه آورده‌ام تا در نزد پروردگارت از من شفاعت کنی.

«یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْکَ حَیّاً وَ مَیِّتاً، فَإِنَّ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ مَقَاماً مَعْلُوماً وَ شَفَاعَةً مَقْبُولَةً.»

ای پسر رسول خدا! درود خدا بر تو در حال حیات و پس از شهادت، زیرا تو نزد خدا دارای مقام معلوم و شفاعت پذیرفته‌شده‌ای.

«لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ظَلَمَکَ، وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ هَتَکَ حَرَمَکَ وَ غَصَبَ حَقَّکَ.»

خداوند کسانی را که به تو ستم کردند و آنان را که حرمتت را شکستند و حقت را غصب کردند، لعنت کند.

«وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ قَتَلَکَ وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ خَذَلَکَ، وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ دَعَوْتَهُ فَلَمْ یُجِبْکَ وَ لَمْ یُعِنْکَ.»

خداوند قاتلان تو و کسانی را که دست از یاری تو کشیدند، لعنت کند و آنان را که خواندی اما پاسخت ندادند و تو را یاری نکردند، لعنت کند.

«وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ مَنَعَکَ مِنْ حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ وَ حَرَمِ أَبِیکَ وَ أَخِیکَ.»

خداوند کسانی را که تو را از رفتن به سوی حرم خدا، حرم رسول خدا و حرم پدر و برادرت بازداشتند، لعنت کند.

«وَ لَعَنَ اللَّهُ مَنْ مَنَعَکَ مِنْ شُرْبِ مَاءِ الْفُرَاتِ لَعْناً کَثِیراً یَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضاً.»

خداوند کسانی را که تو را از نوشیدن آب فرات منع کردند، با لعنتی بسیار و پی‌درپی لعنت کند.

«اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ، عَالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ.»

خدایا! ای پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین و ای دانای پنهان و آشکار!

«أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبَادِکَ فِیمَا کَانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ، وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ.»

تو میان بندگانت در آنچه درباره آن اختلاف داشتند داوری می‌کنی و ستمکاران به‌زودی خواهند دانست که به کدام جایگاه بازمی‌گردند.

«اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ زِیَارَتِهِ، وَ ارْزُقْنِیهِ أَبَداً مَا بَقِیتُ وَ حَیِیتُ یَا رَبِّ.»

خدایا! این زیارت را آخرین دیدار من قرار مده و تا هنگامی که زنده‌ام، زیارت او را همیشه روزی من گردان، ای پروردگار!

«وَ إِنْ مِتُّ فَاحْشُرْنِی فِی زُمْرَتِهِ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.»

و اگر از دنیا رفتم، مرا در گروه او محشور کن، ای مهربان‌ترین مهربانان!

سؤالات متداول درباره اعمال شب و روز اربعین

مهم‌ترین عمل روز اربعین چیست؟

زیارت اربعین مهم‌ترین عمل روز بیستم ماه صفر است. این زیارت را می‌توان در حرم امام حسین(ع) یا از راه دور خواند.

آیا غسل اربعین واجب است؟

غسل زیارت اربعین از اعمال مستحب است و انجام ندادن آن گناه محسوب نمی‌شود. این غسل برای آمادگی معنوی پیش از زیارت انجام می‌شود.

آیا می‌توان زیارت اربعین را در خانه خواند؟

بله؛ افرادی که امکان حضور در کربلا را ندارند، می‌توانند از راه دور رو به سوی کربلا بایستند و زیارت اربعین را بخوانند.

پس از زیارت اربعین چه نمازی خوانده می‌شود؟

پس از زیارت اربعین می‌توان دو رکعت نماز زیارت خواند و سپس حاجت‌ها و خواسته‌های خود را از خداوند درخواست کرد.

زیارت وداع اربعین چه زمانی خوانده می‌شود؟

زیارت وداع در پایان حضور زائر در حرم و هنگام آماده شدن برای ترک زیارتگاه خوانده می‌شود. کسانی که از راه دور زیارت می‌کنند نیز می‌توانند متن وداع را قرائت کنند.

جمع‌بندی

اعمال شب و روز اربعین حسینی شامل خواندن زیارت اربعین، غسل زیارت، پوشیدن لباس پاکیزه، ذکر تکبیر و صلوات، دو رکعت نماز، دعا و زیارت وداع است. زیارت امام حسین(ع) مهم‌ترین عمل این روز به شمار می‌رود و افرادی که امکان سفر به کربلا را ندارند نیز می‌توانند این زیارت را از راه دور انجام دهند.

منبع: پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ