اعمال و آداب ماه صفر ؛ از صدقه و دعا تا زیارت اربعین

اعمال و آداب ماه صفر از جمله موضوعاتی است که همواره مورد توجه مؤمنان بوده است. محدث بزرگ شیخ عباس قمی در پاسخ به شبهات مربوط به نحوست این ماه، در کتاب وقایع الایّام آورده است که شاید سبب این تصور، واقع شدن وفات رسول خدا(ص) در این ماه است و یا به جهت آن است که این ماه، بعد از سه ماه حرام (ذی قعده، ذی حجّه و محرم الحرام) واقع شده که در آن سه ماه، حرب و قتال نبوده و در این ماه، شروع به قتال می‌نمودند و خانه و منازل از اهلش خالی می‌شد. و این هم یک سبب است در وجه تسمیه آن، به صفر. به هر حال، از برای رفع بلایا، هیچ چیز بهتر از صدقه و ادعیه و استعاذات وارده نیست و اگر کسی خواهد محفوظ بماند از بلاها، در هر روز ۱۰ مرتبه دعای مخصوص ماه صفر را بخواند که در مفاتیح الجنان آمده است.

دعاهای مخصوص و اعمال مشترک اول ماه صفر

یکی از مهم‌ترین اعمال و آداب ماه صفر، انجام اعمال مشترک اول هر ماه است. در زمان دیدن هلال ماه، مستحب است سه مرتبه «اللّهُ اَکْبَر» و سه مرتبه «لا إلهَ الَّا الْلّه» گفته شود و سپس این دعا خوانده شود: «اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی أذْهَبَ شَهْرَ کَذا وَ جاءَ بِشَهْرِ کَذا.» بهترین دعای زمان رؤیت هلال، دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه است. همچنین خواندن هفت مرتبه سوره «حمد» در اول ماه، از دیگر اعمال توصیه‌شده است. مرحوم علامه مجلسی در زادالمعاد می‌گوید: «مطابق مشهور، سه روز روزه در هر ماه شامل پنجشنبه اول ماه، پنجشنبه آخر ماه و چهارشنبه اول از دهه وسط ماه است.» علاوه بر این، ختم سوره واقعه از دیگر اعمالی است که در ماه صفر مورد تأکید قرار گرفته و روش آن به این صورت است که روز اول یک سوره واقعه، روز دوم دو سوره واقعه، روز سوم سه سوره واقعه و به همین ترتیب تا روز چهاردهم که ۱۴ سوره واقعه خوانده می‌شود، ادامه می‌یابد.

نمازها و روزه‌های تأکیدشده در ماه صفر

در میان اعمال و آداب ماه صفر، نمازهای مستحبی و روزه‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. در شب اول ماه، دو رکعت نماز به این نحو بجا آورده می‌شود که در هر رکعت پس از سوره حمد، سوره انعام خوانده شود و سپس از خداوند متعال بخواهد که او را از هر ترسی و هر دردی ایمن گرداند. در روز اول ماه نیز خواندن نماز اول ماه سفارش شده که دو رکعت است؛ در رکعت اول بعد از حمد، سی مرتبه سوره توحید و در رکعت دوم بعد از حمد، سی مرتبه سوره قدر خوانده می‌شود و بعد از نماز صدقه‌ای در راه خدا داده شود. همچنین سیّد بن طاووس نقل کرده است که در روز سوم ماه صفر، دو رکعت نماز خوانده شود که در رکعت اوّل سوره «حمد» و سوره «انّا فتحنا» (فتح) و در رکعت دوم سوره «حمد» و سوره «توحید» قرائت شود و پس از سلام نماز، صد بار صلوات فرستاده شود و صد بار آل ابی سفیان لعنت شود و صد مرتبه استغفار شود و سپس حاجت خویش از خداوند خواسته شود.

زیارت اربعین و اعمال روز بیستم ماه صفر

یکی از مهم‌ترین اعمال و آداب ماه صفر، زیارت اربعین در روز بیستم این ماه است. در روایتی که شیخ طوسی از امام حسن عسکری(ع) نقل کرده، نشانه‌های مؤمن پنج چیز شمرده شده است: به جا آوردن پنجاه و یک رکعت نماز (۱۷ رکعت نماز واجب و ۳۴ رکعت نافله)، زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین، انگشتر بر دست راست نهادن، پیشانی را به هنگام سجده بر خاک گذاردن و بسم الله الرّحمن الرّحیم را در نماز بلند گفتن. زیارت اربعین از تأکیدات ویژه در این روز است و در روایات بر آن بسیار سفارش شده است. همچنین روز ۲۸ ماه صفر، سالروز رحلت پیامبر ختمی مرتبت حضرت محمد مصطفی(ص) است و در این روز به زیارت از بعید حضرت(ص) توصیه شده است.