صدقه در ماه صفر؛ شرایط و مصارفی که باید بدانید

صدقه در ماه صفر

صدقه در ماه صفر از مهم‌ترین اعمالی است که در روایات برای دفع بلا و نحوست این ماه سفارش شده است. در برخی از روایات اسلامی آمده است که مسلمانان از انجام کارهای مهم در ماه صفر پرهیز کرده و برای دفع آفات و بلایای این ماه بسیار صدقه دهند. به همین دلیل مسلمانان از این ماه به عنوان ماهی نحس و بدیُمن یاد می‌کنند، چرا که در این ماه وحی قطع می‌شود. حضرت علی(ع) در این مورد فرموده است: «با رحلت پیامبر(ص) چیزی قطع شد که با فوت هیچ احدی قطع نشد.» محدث جلیل‌القدَر شیخ عباس قمی نیز در مفاتیح‌الجنان و وقایع الایّام به این موضوع اشاره کرده است. از برای رفع نحوست، هیچ چیز بهتر از صدقه دادن و ادعیه وارده نیست و اگر کسی خواهد محفوظ بماند از بلاهای نازله در این ماه، دعای هر روز ماه صفر را بخواند.

شرایط صدقه از نگاه قرآن و روایات

آن‌گونه که از سخنان معصومین(ع) و آیات قرآن کریم استفاده می‌شود، صدقه در ماه صفر و به طور کلی هر گونه انفاق، دارای شرایطی است که رعایت آن‌ها برای قبولی و اثرگذاری صدقه ضروری است.

اولین و مهم‌ترین شرط، حلال بودن مال و پاکیزگی آن است؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: «یا أیها الَّذینَ آمَنُوا أنْفِقُوا مِنْ طَیباتِ ما کسَبْتُمْ...» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از قسمت‌های پاکیزه اموالی که به دست آوردید انفاق کنید!).

شرط دوم، مخفی بودن صدقه است که در آیه «وَاِنْ تُخْفُوها وَ تُؤتُوها الفُقَراءَ فَهُوَ خَیرٌ لَکمْ» (هر گاه آن‌ها را مخفی ساخته و به نیازمندان بدهید برای شما بهتر است) به آن اشاره شده است.

شرط سوم، پرهیز از منت و آزار پس از صدقه است؛ قرآن در این باره می‌فرماید: «لاتُبْطِلُوا صَدَقاتِکمْ بِالمَنِّ و...» (بخشش‌های خود را با منّت و آزار باطل نسازید).

شرط چهارم، اخلاص و خلوص نیت است؛ «ینْفِقُونَ أموالَهُمْ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ» (کسانی که اموالشان را برای جلب خشنودی خدا انفاق می‌کنند).

شرط پنجم، انفاق از اموالی است که انسان دوست دارد و مورد علاقه اوست؛ «لَنْ تَنالُوا البِرَّ حَتّی تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ» (هرگز به حقیقت نیکوکاری نمی‌رسید مگر این که از آنچه دوست می‌دارید انفاق کنید). شرط ششم نیز این است که انفاق‌کننده هرگز خود را مالک حقیقی تصور نکند، بلکه خود را واسطه بین خدا و خلق بداند؛ «وَأنْفِقُوا مما جَعَلَکمْ مَسْتَخْلِفْین فِیهِ» (انفاق کنید از آنچه خداوند شما را نماینده خود در آن قرار داده است).

مصارف هشت‌گانه صدقه در قرآن

در آیه شریفه «إنّما الصَّدَقاتُ لِلْفُقَرا والمَساکینَ والعامِلینَ علیها والمُؤلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وفِی الرِّقابِ والغارِمینَ وفِی سَبیلِ اللهِ وابنِ السَّبیلِ...» به روشنی مصارف واقعی صدقه بیان شده و آن را در هشت مصرف مشخص کرده است. این آیه به تمام توقعات بی‌جا پایان می‌دهد و نشان می‌دهد که صدقه در ماه صفر و هر زمان دیگر باید در مسیر صحیح خود هزینه شود.

• مصرف اول، فقرا هستند که نیازمندترین افراد جامعه محسوب می‌شوند.
• مصرف دوم، مساکین هستند که در تنگدستی شدید به سر می‌برند.
• مصرف سوم، عاملان و جمع‌آوری‌کنندگان زکات هستند که در حقیقت به عنوان مزد و اجرت آن‌ها محسوب می‌شود.
• مصرف چهارم، «مُؤلِفَة قلوبُهُم» یعنی کسانی که انگیزه معنوی نیرومندی برای پیشبرد اهداف اسلامی ندارند و با تشویق مالی می‌توان تألیف قلب و جلب محبت آنان را نمود.
• مصرف پنجم، برای آزاد ساختن بردگان است.
• مصرف ششم، برای اداء دِین بدهکارانی است که بدون جُرم و تقصیر زیر بار بدهکاری مانده و از ادای آن عاجز شده‌اند.
• مصرف هفتم، «فِی سَبیلِ اللهِ» است که منظور تمام راه‌هایی است که بر گسترش و تقویت آئین الهی منتهی شود.
• مصرف هشتم، «ابنِ السَّبیل» یعنی کمک به واماندگان در راه، مسافرانی که به دلیل علتی در راه مانده و زاد و توشه کافی برای رسیدن به مقصد ندارند.

صدقه؛ بهترین راهکار برای دفع بلا در ماه صفر

با توجه به روایات متعدد، صدقه در ماه صفر نقشی کلیدی در دفع بلا و نحوست دارد. شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان و وقایع الایّام بر این نکته تأکید کرده و آن را از مؤثرترین اعمال این ماه معرفی کرده است. همچنین شرایط و مصارفی که در قرآن برای صدقه بیان شده، نشان می‌دهد که این عمل عبادی باید با رعایت اصول و در مسیر صحیح خود انجام شود تا مورد قبول درگاه الهی قرار گیرد. حضرت علی(ع) با تأکید بر قطع وحی پس از رحلت پیامبر(ص)، اهمیت توجه به این ماه را دوچندان کرده و مؤمنان را به انجام اعمال خیر و از جمله صدقه ترغیب نموده است. بر اساس روایات، هر کس در ماه صفر به فقرا و مساکین کمک کند و از اموال حلال خود در راه خدا انفاق نماید، مورد رحمت الهی قرار گرفته و از بلایای این ماه در امان خواهد ماند.