طریقه خواندن نماز شب | آموزش ساده شفع، وتر و قنوت
طریقه خواندن نماز شب در شکل کامل آن، یازده رکعت است: چهار نماز دو رکعتی به نیت نافله شب، یک نماز دو رکعتی به نیت شفع و یک نماز یک رکعتی به نیت وتر. این یازده رکعت را پشت سر هم با یک سلام نمی‌خوانند. اگر تازه شروع کرده‌اید یا وقت کمی دارید، در فتوای آیت‌الله سیستانی می‌توانید به شفع و وتر، یا فقط یک رکعت وتر اکتفا کنید.
در این راهنمای پرشین‌وی، مراحل را از نیت تا قنوت و سلام، ساده و جداگانه می‌خوانید. احکام این نوشته بر پایه فتوای آیت‌الله سیستانی بیان شده است؛ مقلدان دیگر مراجع، جزئیاتِ مورد اختلاف را مطابق نظر مرجع خود انجام دهند. برای شروع، لازم نیست همه ذکرهای طولانی را حفظ باشید یا خودتان را به خواندن تمام مستحبات یک‌باره مقید کنید.
نماز شب چند رکعت است و چند سلام دارد؟
روش معمول و جداگانه‌ای که در اینجا آموزش می‌دهیم، هشت رکعت نافله شب با چهار سلام، دو رکعت شفع با یک سلام و یک رکعت وتر با یک سلام است؛ یعنی در مجموع شش نماز جدا. هر بار که یک نماز دو رکعتی را با تشهد و سلام تمام می‌کنید، نماز بعدی را با نیت و تکبیرهالاحرام تازه آغاز خواهید کرد. یک رکعت آخر هم نماز مستقلی به نام وتر است.
| بخش نماز شب | تعداد رکعت | شیوه ساده |
|---|---|---|
| نافله شب | ۸ رکعت | چهار نماز دو رکعتی جدا |
| نماز شفع | ۲ رکعت | یک نماز دو رکعتی |
| نماز وتر | ۱ رکعت | یک نماز یک رکعتی |
اگر بخواهید شمار نمازها را گم نکنید، پیش از شروع فقط چهار نوبتِ اول، شفع و وتر را در ذهن مشخص کنید. شمارش این بخش‌ها با شمارش ذکرهای قنوت فرق دارد. کسی که یک نماز دو رکعتی خوانده است، هنوز همه هشت رکعت اول را تمام نکرده؛ همان دو رکعت، یکی از چهار بخش آغازین است. آموزش سایر نافله‌های روزانه نیز به شناخت تفاوت این نمازها کمک می‌کند.
وقت نماز شب از چه ساعتی تا چه ساعتی است؟
طبق پاسخ رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی، وقت نماز شب از اول شب تا اذان صبح است و نزدیک‌تر بودن آن به اذان صبح بهتر است. پس در این فتوا، خواندن آن قبل از خواب هم ممکن است. برای ساعت دقیق پایان وقت، اذان صبحِ شهر خودتان را ملاک قرار دهید. یک ساعت ثابت مانند چهار صبح، برای همه شهرها و فصل‌ها پاسخ یکسانی نمی‌دهد.
اگر می‌خواهید سحر بیدار شوید، زمانی را انتخاب کنید که برای آماده شدن و نماز صبح هم فرصت داشته باشید. لازم نیست برای یک نماز مستحبی، خود را دچار بی‌خوابی آزاردهنده کنید یا نماز واجب صبح را به خطر بیندازید. پیش از خواب، زمان اذان را ببینید و وسایل ساده نماز را آماده کنید. روشن کردن چراغ یا زنگ بیدارباش هم بهتر است با آرامش و خواب دیگر اعضای خانه هماهنگ باشد.
نیت نماز شب را چگونه بگوییم؟
نیت یعنی بدانید چه نمازی را برای خدا می‌خوانید. گفتن یک جمله به زبان، شرط نیت نیست. برای چهار نماز دو رکعتی اول، قصد نافله شب؛ برای دو رکعت بعد، قصد شفع؛ و برای یک رکعت آخر، قصد وتر دارید. اگر گفتن فارسیِ نیت به شما کمک می‌کند، می‌توانید پیش از آغاز، برای خودتان آن را روشن کنید؛ اما آن جمله، ذکر تازه‌ای در میان نماز نیست.
آیا برای نماز شب اذان و اقامه می‌گویند؟
نمازهای مستحبی، از جمله نماز شب، اذان و اقامه ندارند. پس بعد از آماده شدن و نیت، با تکبیرهالاحرام وارد نماز شوید. شرایط معمولِ طهارت، لباس و قبله در نمازِ ایستاده یا نشسته سر جای خود مطرح است. اگر وضو را تازه یاد می‌گیرید، مراحل وضو گرفتن را جداگانه مرور کنید تا موضوع وضو با ذکرهای مخصوص قنوت در ذهنتان مخلوط نشود.
هشت رکعت اول نماز شب چگونه خوانده می‌شود؟
یک نماز دو رکعتی آغاز کنید. در رکعت اول حمد بخوانید؛ می‌توانید پس از آن سوره‌ای مانند توحید هم بخوانید. سپس رکوع و دو سجده را انجام دهید. در رکعت دوم نیز قرائت و سپس رکوع و دو سجده را به‌جا آورید و با تشهد و سلام تمام کنید. در رکعت دوم، قنوت پیش از رکوع مستحب است. همین شکل دو رکعتی را برای چهار نوبتِ اول تکرار می‌کنید.
در این بخش، لازم نیست برای هر نوبت، دعای طولانیِ جداگانه پیدا کنید. اگر از قبل نماز صبح را بلد هستید، شکل دو رکعتی برایتان آشناست؛ تفاوت مهم، نیت مستحبی و احکام ویژه آن است. در فتوای آیت‌الله سیستانی، در نماز شب می‌توان فقط حمد خواند و سوره را نخواند. کوتاه یا حذف کردن قنوت هم اصل نماز شب را باطل نمی‌کند. بنابراین مستحبات اضافه را با شرطِ درست بودن نماز اشتباه نگیرید.
نماز شفع چگونه خوانده می‌شود؟
بعد از هشت رکعت اول، یک نماز دو رکعتی به نیت شفع می‌خوانید و با تشهد و سلام آن را تمام می‌کنید. شفع، نماز سه رکعتی نیست و نباید آن را با وترِ یک رکعتی اشتباه گرفت. برای کسی که روش ساده می‌خواهد، جدا خواندن این دو بخش باعث می‌شود تعداد رکعت‌ها و محل پایان نماز روشن بماند.
آیا نماز شفع قنوت دارد؟
به نظر آیت‌الله سیستانی، استحباب قنوت در شفع ثابت نیست؛ خواندن آن به امید مطلوب بودن، یعنی رجاءً، مانعی ندارد. در روش ساده این راهنما، شفع را بدون قنوت می‌خوانید. اگر در نوشته یا آموزش دیگری قنوت شفع دیدید، ابتدا ببینید آن آموزش بر پایه نظر کدام مرجع است. اختلاف در یک مستحب را به همه بخش‌های نماز تعمیم ندهید.
نماز وتر یک رکعتی را چطور بخوانیم؟
وتر را با نیت و تکبیرهالاحرام تازه آغاز کنید. در همان یک رکعت، حمد بخوانید. بهتر است بعد از حمد، یک بار فلق، یک بار ناس و سه بار توحید بخوانید. سپس پیش از رکوع، قنوت مستحب را انجام دهید؛ بعد رکوع و دو سجده، تشهد و سلام را به‌جا آورید. چون وتر یک رکعت است، پس از دو سجده برای رکعت دوم بلند نمی‌شوید.
این روشِ مفصلِ قرائت، تنها راه صحیح خواندن وتر نیست. طبق حکم بیان‌شده درباره نماز شب، اکتفا به حمد و کوتاه کردن یا نخواندن قنوت هم ممکن است. اگر تازه شروع کرده‌اید، ابتدا همین ترتیبِ یک رکعت را یاد بگیرید: آغاز نماز، قرائت، قنوتِ اختیاری، رکوع، دو سجده، تشهد و سلام. بعداً می‌توانید ذکرهای بیشتر را به اندازه فرصت خود اضافه کنید.
متن قنوت نماز وتر و معنی ذکرها
قنوت وتر فرصتی برای دعا و استغفار است. در توضیح‌المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، ذکرها و دعاهایی برای آن به صورت رجائی آمده است. لازم نیست همه آن‌ها را یک‌جا بخوانید. در جدول زیر چند ذکر شناخته‌شده را با معنی ساده می‌بینید. عددهای جدول مربوط به آدابِ مفصل‌اند و نباید کسی را که کمتر می‌خواند یا قنوت کوتاه دارد، به باطل بودن نماز بترسانند.
| ذکر | تعداد در آداب مفصل | معنی ساده |
|---|---|---|
| أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّی وَأَتُوبُ إِلَیْهِ | ۷۰ مرتبه | از خدا، پروردگارم، آمرزش می‌خواهم و به سوی او بازمی‌گردم. |
| هٰذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِکَ مِنَ النَّارِ | ۷ مرتبه | اینجا جایگاه کسی است که از آتش به تو پناه آورده است. |
| الْعَفْوَ | ۳۰۰ مرتبه | بخشش تو را می‌خواهم. |
در خواندن استغفار، توجه به معنای بازگشت و طلب بخشش هم ارزش دارد. لازم نیست با عجله فقط عددها را تمام کنید. کسی که زمان کمی دارد، می‌تواند قنوت کوتاه‌تری بخواند و نماز را در وقت انجام دهد. این آداب برای بیشتر کردن ارتباط با خداست؛ از آن‌ها مسابقه تعداد نسازید و نماز خود را با مدت نماز دیگران مقایسه نکنید.
دعای چهل مؤمن در نماز شب چگونه است؟
می‌توانید برای مؤمنان آمرزش بخواهید؛ مثلاً نام فردی را به جای «فلان» در «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِفُلَانٍ» بیاورید. معنی آن این است: خدایا فلانی را بیامرز. در توضیح‌المسائل جامع، دعا برای چهل مؤمن از آداب قنوت وتر آمده و دعای غیرعربی هم برای این بخش پذیرفته شده است. در پاسخ رسمی دفتر نیز آمده که کمتر بودن تعداد از چهل نفر اشکالی ندارد.
اگر نام چهل نفر را به یاد ندارید، گرفتار اضطراب نشوید. می‌توانید برای کسانی که در ذهن دارید دعا کنید و نماز را ادامه دهید. فهرست شخصیِ نام‌ها ابزار یادآوری است و لازم نیست آن را به دیگران نشان دهید یا برای کامل کردن عدد، اطلاعات خصوصی کسی را منتشر کنید. برای آشنایی با شیوه درخواست دعا از دیگران، مطلب التماس دعا گفتن را نیز ببینید.
طریقه خواندن نماز شب کوتاه و آسان
اگر وقت یا توان خواندن یازده رکعت را ندارید، مطابق فتوای آیت‌الله سیستانی می‌توانید دو رکعت شفع و یک رکعت وتر بخوانید؛ حتی اکتفا به یک رکعت وتر هم جایز است. «نماز شب کوتاه» به معنی بریدن یک نماز از وسط یا حذف رکوع و سجده نیست. تعداد نمازهای انتخابی کمتر می‌شود، اما هر نمازِ انتخاب‌شده را کامل انجام می‌دهید.
- برای شکل سه رکعتی: شفع را دو رکعتی با سلام تمام کنید؛ سپس وتر را یک رکعتی بخوانید.
- برای شکل یک رکعتی: فقط وتر را با نیت خودش آغاز و با تشهد و سلام تمام کنید.
- قنوت را متناسب با وقت، کوتاه بخوانید؛ ذکرهای مفصل شرط صحت نیستند.
این انتخاب کوتاه برای شروع هم قابل استفاده است. اگر تصمیم گرفتید به مرور برنامه خود را بیشتر کنید، از تعداد رکعت‌هایی که واقعاً بلد هستید آغاز کنید. یک شبِ شلوغ یا خسته‌کننده، دلیل کنار گذاشتن همیشگی عبادت نیست. در عین حال، از یک برنامه شخصی مثل «هر شب فقط یک رکعت»، وعده قطعی درباره تعداد روزهای برآورده شدن حاجت نسازید.
نماز شب برای حاجت و ازدواج چگونه خوانده می‌شود؟
می‌توانید حاجت‌های خوب و حلال خود را در دعا با خدا در میان بگذارید؛ از جمله درخواست همسر شایسته، آرامش خانواده یا گشایش در کار. اما نماز شب برای هر حاجت، خودبه‌خود تعداد رکعت تازه یا ذکر مخصوصِ اجباری پیدا نمی‌کند. اگر دنبال دعاهای قرآنی برای حاجت هستید، متن و معنی دعا را بخوانید و آن را با وعده نتیجه در ساعت یا روز معین یکی ندانید.
برای ازدواج، دعا را در کنار شناخت، گفت‌وگوی محترمانه و تصمیم آزادانه دو طرف قرار دهید. نرسیدن فوری به یک خواسته، دلیل رد شدن عبادت یا کم‌ارزشیِ شخص نیست. همچنین هیچ برنامه‌ای حق انتخاب فرد دیگر را از بین نمی‌برد. می‌توانید به زبان ساده، خیر و صلاح خود و دیگران را بخواهید و از درخواست‌هایی که به زیان یا اجبارِ دیگری می‌انجامد دوری کنید.
نماز شب برای شفای بیمار و رفع گرفتاری
دعا برای بیمار و طلب عافیت می‌تواند بخشی از مناجات شما باشد. اگر خودتان بیمارید، برنامه مستحبی را با توان واقعی‌تان هماهنگ کنید؛ نماز شب، دستور درمان پزشکی یا جایگزین مراجعه و دارو نیست. متن دعای اللهم اشفنی و دعای تعجیل عافیت نیز برای خواندن همراه با توجه به معنی در دسترس است.
اگر می‌خواهید برای یک بیمار نماز بخوانید، او را به انجام یک برنامه سنگین وادار نکنید. پرسیدن نیاز واقعی او، کمک در کارهای روزانه و همراهی با توصیه‌های درمانی، راه‌های روشنِ حمایت‌اند. برای مسائل مربوط به نحوه نمازِ شخص بیمار، احکام نماز بیماران را بخوانید. شرایط نماز واجب و مستحبی را هم در این موضوع از هم جدا نگه دارید.
آیا نماز شب را می‌شود نشسته خواند؟
طبق فتوای آیت‌الله سیستانی، خواندن نافله شب به صورت نشسته اشکالی ندارد، حتی اگر فرد توان ایستادن داشته باشد. ایستاده خواندن بهتر است؛ اما نشسته خواندن را نباید بی‌ارزش دانست یا حتماً تعداد رکعت‌ها را دو برابر کرد. برای جزئیاتِ نشستن و تفاوت آن با وظیفه فرد در نماز واجب، راهنمای نماز نشسته را ببینید.
اگر علت نشستن، درد یا محدودیت حرکتی است، حالت بدن را طوری انتخاب کنید که به خودتان فشار اضافه نیاورید. دستورهای مربوط به رکوع و سجده در ناتوانی، تابع شرایط شخص است. صرفِ دیدن یک تصویر یا خواندن تجربه فرد دیگر، برای تعیین وظیفه کافی نیست. پرسش را با توضیح اینکه چه حرکتی را می‌توانید انجام دهید و کدام حرکت ممکن نیست، مطرح کنید.
قضای نماز شب و داشتن نماز قضای واجب
اگر نافله شب در وقتش خوانده نشود، قضای آن مستحب است. این قضا با قضای واجبِ نماز صبح فرق دارد. اگر وقت نماز صبح رسیده، نماز واجب صبح را در وقت خودش حفظ کنید. برای ترتیب نمازهای قضای واجب نیز حکم جداگانه وجود دارد و نباید نیت نماز شب را هم‌زمان نیتِ جبران نماز واجب قرار دهید.
در پاسخ رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی، برای کسی که می‌پرسد نماز شب را به نیت قضا بخواند، انتخاب یک نیت مطرح شده است: یا نماز شب یا نماز قضا. همچنین داشتن قضای واجب، به‌تنهایی مانع نماز مستحبی نیست؛ ولی سهل‌انگاری در واجب پذیرفته نیست. اگر دو برنامه دارید، آن‌ها را روشن ثبت کنید تا انجام یکی را به حساب دیگری نگذارید.
فرق نماز شب با نماز شب اول قبر و نماز غفیله
نماز شب، همان نافله یازده رکعتیِ توضیح‌داده‌شده است. نماز شب اول قبر یا وحشت، دو رکعت با قرائت مخصوص برای میّت است. شب بودنِ زمان هر دو، آن‌ها را یک نماز نمی‌کند. نماز غفیله نیز نماز دو رکعتیِ جداگانه با آیات و دعای مخصوص خود است.
بنابراین اگر کسی گفته برای یک درگذشته نماز شب اول قبر بخوانید، خواندن نافله شب به همان عنوان، جای دستور نماز لیله‌الدفن را نمی‌گیرد. همین‌طور «نماز شب قدر» نامی برای همه اعمال آن شب است و نباید آن را خودکار با نافله شب یکی دانست. پیش از آغاز، نام نماز، نیت و روش همان نماز را کنار هم مشخص کنید؛ این سه، راهنمای ساده شما برای گم نکردن مراحل هستند.
منابع
- دفتر آیت‌الله سیستانی؛ پرسش‌وپاسخ نماز شب، پرسش‌های ۱ تا ۶.
- دفتر آیت‌الله سیستانی؛ توضیح‌المسائل جامع، جلد اول، کیفیت نماز شب، مسائل ۲۰۶۱ و ۲۰۶۲.
- همان؛ احکام دیگر نافله‌های شبانه‌روزی، مسائل ۲۰۶۳ و ۲۰۶۴.
- همان؛ احکام نمازهای مستحبی، مسائل ۲۰۸۷، ۲۰۸۸، ۲۰۹۵ و ۲۱۰۱ تا ۲۱۰۳.
