بیوگرافی حاج محسن فرهمند آزاد؛ خانواده و داستان دعای عهد
بیوگرافی حاج محسن فرهمند آزاد با صدایی گره خورده که بسیاری از شنوندگان، پیش از آشنایی با چهره صاحب آن، با قرائت دعای عهد می‌شناختند. ایشان از ذاکران و دعاخوانان اهل بیت علیهم‌السلام است که مسیر فعالیتش از محافل خانوادگی و مدرسه آغاز شد و به ضبط مجموعه‌های صوتی دعا و زیارت رسید. در کنار این فعالیت، تحصیل دانشگاهی، تدریس و مطالعه متون دینی نیز در زندگی ایشان حضور داشته است.
در این زندگی‌نامه از پرشین وی، ابتدا خانواده و زندگی شخصی ایشان را مرور می‌کنیم و سپس به تحصیلات، آغاز مداحی، داستان ضبط دعای عهد و آثار صوتی می‌پردازیم.
تولد و خانواده حاج محسن فرهمند آزاد
حاج محسن فرهمند آزاد متولد اول بهمن ۱۳۵۱ در محله امیریه تهران است. در معرفی خانوادگی خود، از پنجمین و آخرین فرزند بودن در خانواده‌ای مذهبی گفته است. پیشینه زندگی پدرشان به قنات‌آباد و خانواده مادری به خانی‌آباد می‌رسد؛ محله‌هایی که در خاطرات ایشان با مجالس قدیمی مذهبی و شیوه سنتی خواندن پیوند دارند.
پدر و عموی ایشان از ذاکران اهل بیت علیهم‌السلام بودند و تشویق آنان زمینه حضور کودک در مجالس را فراهم کرد. از این رو، آشنایی با مداحی برای ایشان پیش از ورود به استودیو و انتشار آثار صوتی شکل گرفت.
ازدواج و آشنایی با همسر
حاج محسن فرهمند آزاد در گفت‌وگویی که در سال ۱۳۹۲ بازنشر شده، شرح داده است که از طریق دوستی با برادر همسرشان با خانواده ایشان آشنا شدند. هنگام خواستگاری به دلیل کار در عربستان حضور داشتند؛ مادر و خواهرانشان در ایران پیگیر آشنایی بودند و بخشی از گفت‌وگوهای دو طرف تلفنی انجام شد. پس از توافق درباره مسائل اصلی زندگی، برای ازدواج به تهران آمدند.
همسر ایشان در همان مصاحبه گفته بود که پیش از ازدواج، از فعالیت مذهبی و دعاخوانی ایشان اطلاع داشت، اما نمی‌دانست صدای آشنای دعای عهد متعلق به همسر آینده‌اش است. این روایت، تفاوت شهرت یک اثر صوتی با شناخته‌شدن چهره اجراکننده را نشان می‌دهد.
در روایت مشترک این زوج، سفر به عربستان پنج روز پس از ازدواج و اقامت در ریاض نیز مطرح شده است. این بخش به دوره‌ای از زندگی گذشته آنان مربوط می‌شود. همسر ایشان از دشواری دوری از خانواده و در عین حال فرصت زیارت سخن گفته بود.
تحصیلات؛ از دبیرستان البرز تا علوم آزمایشگاهی
تحصیلات متوسطه حاج محسن فرهمند آزاد در دبیرستان البرز تهران سپری شد. علاقه به مباحث دینی و زبان عربی از همان سال‌ها همراه ایشان بود و معلمان مدرسه نیز در ارتباط دادن ایشان با استادان علوم دینی نقش داشتند. مطالعه و خواندن متن برای ایشان به فعالیت در مجلس محدود نماند و به بخشی از مسیر آموزشی تبدیل شد.
پس از دریافت دیپلم، در رشته علوم آزمایشگاهی دانشگاه علوم پزشکی ایران پذیرفته شدند. در شرح زندگی خود از ادامه یادگیری مباحث دینی در کنار دانشگاه یاد کرده‌اند. پس از دانشگاه و خدمت سربازی نیز برای تحصیل در رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی اقدام کردند.
تدریس دینی در دبیرستان و همکاری در ویرایش کتاب‌های عربی و علوم دینی نیز در گفت‌وگوی آرشیوی ایشان آمده است. این سابقه کمک می‌کند ارتباط کارشان با متن روشن‌تر شود: موضوع فعالیت تنها صدای خوش نبوده و خواندن و فهم عبارت نیز اهمیت داشته است.
آغاز مداحی و پیوند با محافل قدیمی تهران
حاج محسن فرهمند آزاد از کودکی در فضای مجالس مذهبی می‌خواندند، اما شروع جدی‌تر فعالیت خود را حدود هفده‌سالگی دانسته‌اند. یکی از تجربه‌های آن دوره، حضور در جلسه شب‌های جمعه منزل یکی از استادان بود. ایشان در توضیح نخستین خواندن در جمع بزرگسالان، از توسل به امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه و آغاز مجلس با شعری در مدح آن حضرت یاد کرده‌اند.
در این مسیر، خانه، مدرسه و هیئت هر کدام نقشی داشتند. تشویق خانوادگی، علاقه اولیه را تقویت کرد؛ آشنایی با استادان، فرصت مطالعه را فراهم ساخت و حضور در مجلس، تجربه روبه‌رو شدن با شنونده را به همراه داشت. چنین مسیری با شناخته‌شدن از طریق انتشار یک فایل صوتی تفاوت دارد؛ پیش از آنکه دعای عهد فراگیر شود، سال‌هایی از خواندن و آموختن گذشته بود.
ایشان به شیوه سنتی محافل تهران علاقه نشان داده‌اند. برای آشنایی با دیگر روایت‌های این فضای آیینی می‌توان زندگی‌نامه حاج منصور ارضی را نیز خواند.
ضبط دعای عهد؛ مهم‌ترین نقطه عطف کارنامه
مهم‌ترین اثر شناخته‌شده حاج محسن فرهمند آزاد، قرائت دعای عهد است. ایشان زمان ضبط نسخه مشهور را اردیبهشت ۱۳۷۷ معرفی کرده‌اند؛ دوره‌ای که مؤسسه امام رضا علیه‌السلام مجموعه چندرسانه‌ای «عترت» را آماده می‌کرد. بخش مربوط به امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه، به دعاها و زیارت‌های مرتبط نیاز داشت و از ایشان برای قرائت آنها دعوت شد.
به روایت ایشان، این ضبط با فاصله کوتاهی پس از نخستین سفرشان به کربلا انجام شد. کار با دعای عهد آغاز شد و قرائت در یک برداشت پیوسته به پایان رسید. حال‌وهوای آن جلسه برای خواننده و صدابردار چنان بود که ضبط دعای دیگری را به روز دیگری موکول کردند. در این روایت، شرایط روحی اجرا و پیوستگی خواندن در کنار هم قرار می‌گیرند.
پخش مکرر اثر از رادیو و تلویزیون، صدای ایشان را به مخاطبانی بسیار فراتر از حاضران یک مجلس رساند. شنونده می‌توانست دعا را همراه فایل تکرار کند و با همان لحن به خاطر بسپارد. به همین دلیل در معرفی ایشان، دعای عهد معمولاً پیش از دیگر فعالیت‌ها به ذهن می‌آید؛ هرچند این اثر تنها بخش کارنامه دعاخوانی ایشان نیست.
حاج محسن فرهمند آزاد در توضیح ماندگاری اجرا، بر هماهنگی لحن با معنای دعا تأکید کرده‌اند. از نگاه ایشان، جمله ستایش، درخواست و اظهار نیاز، هر کدام بیان متناسب خود را می‌طلبد. بنابراین در معرفی این اثر، توجه به شیوه ادا کردن عبارت‌ها نیز لازم است و نباید موفقیت آن را صرفاً به یک توصیف کلی از زیبایی صدا محدود کرد.
آثار صوتی؛ از دعاهای کوتاه تا مناجات‌های طولانی
در کنار دعای عهد، قرائت دعای کمیل، ندبه، توسل، جوشن کبیر، مشلول و صباح با صدای ایشان در مجموعه‌های صوتی شناخته شده است. زیارت آل‌یاسین و زیارت عاشورا نیز از عنوان‌هایی هستند که مخاطبان در جست‌وجوی آثار ایشان با آنها روبه‌رو می‌شوند. این تنوع نشان می‌دهد تمرکز کارنامه بر یک مناسبت یا یک متن کوتاه نبوده است.
در فهرست صوت‌الشیعه، علاوه بر دعای عهد، عنوان‌هایی مانند مناجات شعبانیه، صلوات شعبانیه، دعای افتتاح، دعای سمات و دعای عرفه نیز به نام ایشان ثبت شده‌اند. طول و ساختار این متن‌ها یکسان نیست؛ بعضی برای شنیدن کوتاه‌تر و بعضی برای مجلسی طولانی‌تر انتخاب می‌شوند.
برای نمونه، نسخه دعای عهد در این آرشیو نزدیک به نه دقیقه زمان دارد، در حالی که دعای عرفه بیش از یک ساعت است. همین تفاوت ساده به شنونده کمک می‌کند پیش از انتخاب فایل، مدت آن را در نظر بگیرد.
در گنجینه معنوی نیز دعای عهد با نام حاج محسن فرهمند آزاد، در دسته ادعیه و با زبان عربی ثبت شده است.
چرا فهم متن در دعاخوانی ایشان اهمیت دارد؟
رابطه میان تحصیل عربی و قرائت دعا، یکی از نکته‌های قابل توجه در مسیر ایشان است. وقتی خواننده معنی جمله را بشناسد، محل مکث، تأکید و تغییر حالت صدا را آگاهانه‌تر انتخاب می‌کند. در دعایی که از ستایش آغاز می‌شود و به درخواست می‌رسد، یکسان خواندن همه فرازها می‌تواند تفاوت معنایی بخش‌ها را برای شنونده کم‌رنگ کند.
بر این اساس، دعاخوانی را می‌توان در سه بخش بررسی کرد: درست خواندن واژه‌ها، فهمیدن ارتباط جمله‌ها و رساندن حالت متن با صدا. علاقه‌مندان به موضوع مناجات و آموزش می‌توانند زندگی‌نامه حاج مهدی سماواتی را نیز مطالعه کنند.
در کنار این زندگی‌نامه، معرفی حاج سید مجید بنی‌فاطمه نیز برای خوانندگانی که زندگی ذاکران اهل بیت علیهم‌السلام را دنبال می‌کنند در دسترس است. گزارش‌های دیگر این حوزه را می‌توان از بخش بیوگرافی افراد مشهور دنبال کرد.
منابع: گفت‌وگوی آرشیوی عقیق، بازنشرشده در خوبان خبر در سال ۱۳۹۲؛ گفت‌وگوی مجله مهر با حاج محسن فرهمند آزاد، به قلم عطیه همتی، بازنشر آرشیوی سال ۱۳۹۵؛ فهرست آثار صوت‌الشیعه؛ گنجینه معنوی.
