بیوگرافی محسن راستانی؛ زندگی عکاس «خانواده ایرانی» و درگذشت او

محسن راستانی عکاس مستند، عکاس خبری و مدرس عکاسی بود که نامش بیش از همه با مجموعهٔ «خانواده ایرانی» شناخته می‌شود؛ عکس‌هایی ساده که آدم‌ها، نگاه‌ها و رابطه‌هایشان را در مرکز قاب قرار می‌دهند. او صبح یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵ پس از یک دوره بیماری درگذشت.

در این مطلب پرشین‌وی، زندگی و کارنامهٔ او را از خرمشهر و دانشگاه تهران تا پرتره‌های خانوادگی، نمایشگاه‌های بین‌المللی و آخرین گفت‌وگویش مرور می‌کنیم.

بیوگرافی محسن راستانی؛ از خرمشهر تا دانشگاه تهران

محسن راستانی در ۶ دی ۱۳۳۷ در خرمشهر به دنیا آمد. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشتهٔ عکاسی در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران گذراند. گالری راه ابریشم در معرفی کارنامهٔ او، سال دریافت مدرک کارشناسی‌اش را ۱۹۸۷ میلادی ثبت کرده است.

فعالیت او به گرفتن عکس محدود نبود. تدریس عکاسی، کار در تحریریه‌ها و مشارکت در شکل‌گیری انجمن‌های حرفه‌ای عکاسان، بخش دیگری از زندگی کاری‌اش بود. او از اعضای هیئت مؤسس انجمن عکاسان ایران و انجمن صنفی عکاسان مطبوعات به شمار می‌رفت.

«خانواده ایرانی»؛ آدم‌های معمولی در مرکز عکس

برای شناخت نگاه راستانی، مجموعهٔ «خانواده ایرانی» نقطهٔ شروع خوبی است. او در سفرهایش به شهرها و روستاها، یک زمینهٔ سفید همراه می‌برد. گاهی محلی را برای مدتی به استودیوی موقت تبدیل می‌کرد و گاهی همان خیابان، محل عکاسی می‌شد.

در معرفی این مجموعه در شمارهٔ پاییز ۲۰۰۸ مجلهٔ پاریس ریویو توضیح داده شده که افراد می‌توانستند خودشان تصمیم بگیرند چگونه مقابل دوربین بایستند. بنابراین انتخاب لباس، فاصلهٔ آدم‌ها و چیزهایی که همراه داشتند، بخشی از شخصیت عکس می‌شد.

پس‌زمینهٔ ساده باعث می‌شود توجه بیننده به چهره، دست‌ها، حالت ایستادن و ارتباط افراد جلب شود. این ویژگی را می‌توان با موضوع عکاسی پرتره بهتر فهمید؛ جایی که شخصیت فرد، موضوع اصلی تصویر است.

در عکس خانوادگی، فقط چهرهٔ یک نفر اهمیت ندارد؛ کنار هم قرارگرفتن افراد نیز معنا می‌سازد. برای آشنایی با این جنبه، مطلب عکاسی از گروهی از افراد به نکات ترکیب‌بندی می‌پردازد. البته مجموعهٔ راستانی یک پروژهٔ هنری و مستند بود و نباید آن را صرفاً مجموعه‌ای از ژست‌های پیشنهادی دانست.

برداشت از این شیوهٔ کار آن است که سادگی وسایل، مانع داشتن نگاه شخصی نیست. موضوعی که برای علاقه‌مندان تازه‌کار، در کنار عکاسی با دوربین قدیمی نیز قابل تأمل است: انتخاب موضوع و دقت در دیدن، به‌اندازهٔ ابزار اهمیت دارد.

تفاوت «خانواده ایرانی» با عکس یادگاری

عکس یادگاری معمولاً برای ثبت یک دیدار یا مناسبت گرفته می‌شود. راستانی یک ایده را در طول زمان و با آدم‌های متفاوت دنبال می‌کرد. کنار هم دیدن این قاب‌ها، امکان توجه به شباهت‌ها و تفاوت‌های نسل‌ها، پوشش‌ها و شیوهٔ حضور افراد را فراهم می‌کند.

آثار و کتاب‌های محسن راستانی

در معرفی گالری راه ابریشم، آثار او در مجموعه‌های «خانواده ایرانی»، «خاطرات جنگ» و عکس‌های مستند ارائه شده‌اند. «تیپ‌های اجتماعی شهر تهران» نیز از پروژه‌های شناخته‌شدهٔ اوست. وجه مشترک این فعالیت‌ها، توجه به آدم‌ها و شیوهٔ زندگی آن‌ها بود.

کتاب «زمان سخت» از دیگر آثار اوست. راستانی در گفت‌وگویی با مهر در آبان ۱۳۹۳، دربارهٔ آماده‌شدن کتاب توضیح داده بود. عکس‌های آن به حضور او در بوسنی و هرزگوین در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۶ مربوط می‌شود. رضا عابدینی طراحی جلد و کوروش شبگرد صفحه‌آرایی آن را بر عهده داشتند؛ مقدمه را مهران کاشانی نوشت و ترجمهٔ متن‌ها کار اسدالله امرایی بود.

در کارنامهٔ او، ارتباط با سینما نیز دیده می‌شود. پژوهشی منتشرشده در نشریهٔ دانشگاه سوره، عکس‌های او از فیلم «اینجا چراغی روشن است» را بررسی کرده است. برای آشنایی با فضای حرفه‌ای این رشته، گزارش جشن عکاسان سینما در پرشین‌وی نیز خواندنی است.

نمایشگاه‌ها؛ از پاریس و رم تا سارایوو

آثار راستانی در نمایشگاه‌های مختلف داخل و خارج از کشور دیده شدند. گالری راه ابریشم، حضور او در نمایشگاه «۱۶۵ سال عکاسی ایرانی» در موزهٔ که‌برانلی پاریس در سال ۲۰۰۹ را در کارنامه‌اش آورده است.

نام او همچنین در پروندهٔ رسمی نمایشگاه «تاریخ ویرایش‌نشده؛ ایران ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۴» موزهٔ MAXXI رم ثبت شده است. این نمایشگاه از ۱۱ دسامبر ۲۰۱۴ تا ۲۹ مارس ۲۰۱۵ برگزار شد و پیش از آن در موزهٔ هنر مدرن شهر پاریس ارائه شده بود.

یکی از رویدادهای تازهٔ کارنامهٔ او، نمایش عکس‌هایش در مرکز یادمان سارایوو در خرداد ۱۴۰۵ بود. دانشگاه سارایوو گزارش کرده که نمایشگاه از ۴ تا ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، با انتخاب و چیدمان لیلا هوجیچ برگزار شد و راستانی در افتتاحیه حضور داشت.

این نمایشگاه شامل ۶۰ عکس از سال‌های ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۶ بود. معرفی بنیاد WARM بر زندگی روزمره، چهرهٔ مردم و ادامهٔ زندگی در شرایط دشوار تأکید دارد؛ جنبه‌ای که به نگاه انسانی او در دیگر مجموعه‌هایش نزدیک است.

نمایش آثار محسن راستانی در سارایوو، خرداد ۱۴۰۵؛ منبع: دانشگاه سارایوو

همسر و دختر محسن راستانی

خبرگزاری مهر در گزارش مربوط به درگذشت او، نام همسر آلمانی‌اش را الین و نام دخترش را رایحه راستانی اعلام کرده است. رایحه در ماه‌های پایانی زندگی پدر، پیگیر وضعیت او بود و خبر زمان مراسم وداع را نیز در گفت‌وگو با مهر اعلام کرد.

راستانی مدتی در آلمان زندگی می‌کرد. او در آخرین گفت‌وگویش با ایسنا دربارهٔ تمایلش به بازگشت و گذراندن زمانی در کنار دخترش در بابلسر صحبت کرده بود. مهر گزارش داده است که او در مرداد ۱۴۰۵ به کشور بازگشت و درمانش را ادامه داد.

درگذشت محسن راستانی و آخرین گفت‌وگوی او

محسن راستانی صبح یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵ درگذشت. خبر را مسعود زنده‌روح کرمانی در گفت‌وگو با مهر تأیید کرد. ایسنا نیز خبر درگذشت را با دریافت پیام سیف‌الله صمدیان منتشر کرد.

او در گفت‌وگوی ۳ مرداد ۱۴۰۵ با ایسنا از روند درمان بیماری روده و امیدش برای بازگشت سخن گفته بود. در توضیح خواسته‌اش، کنار خانواده‌بودن و استراحت در بابلسر را مطرح کرده بود. گزارش‌های منتشرشده دربارهٔ درگذشت او نیز از پشت سر گذاشتن یک دوره بیماری خبر داده‌اند.

بر اساس اعلام رایحه راستانی به مهر در ۳ آبان، مراسم تشییع و وداع برای سه‌شنبه ۵ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰، مقابل خانه هنرمندان ایران برنامه‌ریزی شده است.

برای آشنایی بیشتر با عکاسی و هنرمندان تصویر

در ادامهٔ مطالعه دربارهٔ هنرمندانی که با تصویر کار می‌کنند، بیوگرافی محمود کلاری به مسیر یک عکاس و مدیر فیلم‌برداری می‌پردازد. در زندگی‌نامهٔ هدیه تهرانی و مهتاب ثروتی هم می‌توان پیوند عکاسی و بازیگری را دنبال کرد.

منابع: خبرگزاری مهر، گزارش درگذشت و اعلام زمان تشییع، ۳ آبان ۱۴۰۵؛ خبرگزاری ایسنا، خبر درگذشت، ۳ آبان ۱۴۰۵ و گفت‌وگو با محسن راستانی، ۳ مرداد ۱۴۰۵؛ خبرگزاری ایکنا، معرفی زندگی و کارنامهٔ محسن راستانی؛ گالری راه ابریشم، معرفی هنرمند و مجموعهٔ خانواده ایرانی؛ مجلهٔ The Paris Review، شمارهٔ ۱۸۶، پاییز ۲۰۰۸؛ دانشگاه سارایوو و بنیاد WARM، معرفی نمایشگاه خرداد ۱۴۰۵؛ موزهٔ MAXXI، پروندهٔ رسمی نمایشگاه Unedited History؛ خبرگزاری مهر، گفت‌وگو دربارهٔ کتاب زمان سخت، ۲۱ آبان ۱۳۹۳؛ نشریهٔ رهپویهٔ هنر دانشگاه سوره، پژوهش عکس‌های سینمایی محسن راستانی؛ عکسخانه، تصویر همراه فایل صوتی واکاوی پروژه خانواده ایرانی.