فرزندخواندگی در ایران: تسهیل شرایط و چالش‌های پیش رو

قانون جدید فرزندخواندگی در ایران گامی مهم در جهت حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست محسوب می‌شود. این قانون که جایگزین مصوبه سال ۱۳۵۳ شده، با هدف رفع کاستی‌های گذشته و تسهیل روند واگذاری سرپرستی کودکان به خانواده‌های متقاضی تدوین گردیده است. تغییرات اعمال شده در این قانون، دامنه وسیع‌تری از افراد را واجد شرایط سرپرستی قرار داده و امید به داشتن خانواده‌ای گرم را برای کودکان بیشتری زنده کرده است.

با وجود تصویب قانون جدید در سال ۱۳۹۲، اجرای کامل و مؤثر آن همچنان با چالش‌هایی روبرو است. تکمیل و ابلاغ آیین‌نامه‌های اجرایی، یکی از مهم‌ترین موانع پیش روی این قانون است که باعث شده تا پتانسیل کامل آن برای کاهش تعداد کودکان تحت پوشش سازمان بهزیستی و افزایش نرخ فرزندخواندگی محقق نشود. این تأخیر در تصویب آیین‌نامه‌ها، نیازمند توجه جدی مسئولان برای تسریع در روند اجرایی است.

تاریخچه قانون فرزندخواندگی در ایران

اولین قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست در سال ۱۳۵۳ در ایران به تصویب رسید. با گذشت زمان و تغییر دیدگاه‌ها و سیاست‌های سازمان‌هایی مانند بهزیستی، بخش‌هایی از این قانون نیاز به بازنگری پیدا کرد. براساس قانون سابق، بسیاری از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست شانس کمی برای فرزندخوانده شدن داشتند. به همین دلیل، بازنگری‌های لازم انجام و قانون جدید حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست مصوب سال ۱۳۹۲ به شکلی تدوین شد تا نیازهای کودکان بهزیستی بهتر از قبل برطرف شود و خانواده‌های بیشتری امکان سرپرستی کودکان را داشته باشند.

تغییرات کلیدی در قانون جدید فرزندخواندگی

برخلاف قانون سابق، اکنون دختران مجرد و ایرانیان مقیم خارج از کشور نیز می‌توانند سرپرستی کودکان بی‌سرپرست یا بدسرپرست را به عهده بگیرند. این تغییرات، دامنه متقاضیان فرزندخواندگی را به طور قابل توجهی گسترش داده است. با این حال، نکته مهم اینجاست که با گذشت حدود یک سال از تصویب قانون جدید، هنوز همه آیین‌نامه‌های اجرایی آن تکمیل نشده است. بنابراین، برای رفع مشکلات خانواده‌ها و کودکان تحت پوشش بهزیستی، بهتر است این آیین‌نامه‌ها هرچه زودتر تصویب و از سوی دولت ابلاغ شوند.

اجرایی شدن این آیین‌نامه‌ها منجر به کاهش تعداد کودکان در شیرخوارگاه‌ها و مراکز شبه‌خانواده سازمان بهزیستی خواهد شد، زیرا براساس قانون جدید، شرایط واگذاری تسهیل شده و کودکان بیشتری می‌توانند صاحب پدر و مادر شده و والدین بیشتری نیز می‌توانند صاحب فرزند شوند. اما این آیین‌نامه‌ها در حال حاضر بین لوایح دولت گم شده‌اند و در اولویت بررسی مسئولان قرار ندارند.

صدور شناسنامه برای کودکان

براساس ماده ۲۲ قانون جدید، پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، مفاد حکم از سوی دادگاه به اداره ثبت احوال و بهزیستی ابلاغ می‌شود. اداره ثبت احوال مکلف است نام و نام خانوادگی کودک و مفاد حکم سرپرستی را در اسناد سجلی و شناسنامه سرپرست یا سرپرستان وارد کند. به این شکل، در شناسنامه درج می‌شود که کودک فرزندخوانده است و اولیای واقعی او چه کسانی هستند.

این روند به دلیل داشتن جزئیات زیاد، به آیین‌نامه اجرایی ارجاع شده است. به همین دلیل هنوز مشخص نیست که مفاد حکم در شناسنامه درج می‌شود یا شماره حکم، چون شناسنامه‌های جدید برای درج چنین مطالبی جا ندارند. بنابراین، باید منتظر آماده شدن آیین‌نامه اجرایی آن بود که قرار است از سوی سازمان ثبت احوال ارائه شود. بهزیستی پیش‌نویسی در این باره به ثبت احوال ارائه کرده و مهم این است که به دلیل منافع کودک و خانواده، سوابق مربوط به کودک در اسناد محرمانه درج شود. بنابراین سوابق از بین نمی‌رود و در اسناد ثبت احوال باقی خواهد ماند.

ایرانیان مقیم خارج و فرزندخواندگی

براساس قانون قبل که مصوب سال ۵۳ بود، فقط اشخاص مقیم ایران می‌توانستند کودکی را به فرزندخواندگی بگیرند. به این شکل، اتباع بیگانه به دلیل اینکه در کشورمان ساکن بودند، می‌توانستند فرزندخوانده داشته باشند، اما ایرانیان مقیم خارج از کشور نمی‌توانستند به راحتی کودکی را به فرزندخواندگی بگیرند. برای رفع این مشکل در قانون جدید، تابعیت ایرانی در نظر گرفته شد. بنابراین، چه ایرانیانی که مقیم ایران هستند و چه آنها که خارج از کشور زندگی می‌کنند، می‌توانند سرپرستی کودکی را به عهده بگیرند.

تا قبل از تصویب قانون جدید، ایرانیان مقیم خارج کشور برای به فرزندخواندگی گرفتن کودکان، دردسرهای زیادی را متحمل می‌شدند. برای نمونه، آنها مجبور بودند اقامتگاهی در ایران را به مسئولان معرفی کرده و به صورت موقت شش ماه در ایران ساکن شوند. به این ترتیب، پس از این مدت آنها با اخذ اجازه از دادستان از کشور خارج می‌شدند. اما اکنون ابزار نظارت در خارج از کشور نیز فراهم شده است و می‌توان از طریق سفارتخانه‌ها، سرکنسولگری‌ها یا موسسات فرزندخواندگی کشورهای دیگر از وضع کودکانی که در کشوری بجز ایران به فرزندخواندگی سپرده شده‌اند، باخبر شد.

براساس آیین‌نامه اجرایی این قانون، ایرانیان مقیم خارج از کشور باید درخواست و مدارک خود را به سفارتخانه‌های ایران تحویل دهند و پس از بررسی مدارک، اگر شرایط خانواده مناسب بود، زوج متقاضی برای انتخاب و تحویل گرفتن کودک به ایران سفر می‌کنند.

“فرهنگ‌سازی در جامعه برای پذیرش بدون قید و شرط فرزندخواندگی، نقشی حیاتی در کاهش آسیب‌های روحی و روانی کودکان و خانواده‌هایشان ایفا می‌کند.”

دختران مجرد و فرزندخواندگی

یکی دیگر از تغییرات مهم در قانون جدید، امکان سرپرستی کودکان توسط دختران مجرد است. این قانون به زنانی که شرایط لازم را دارند، اجازه می‌دهد تا سرپرستی کودکی را بر عهده بگیرند. این امر به ویژه برای زنانی که تمایل به مادر شدن دارند اما شرایط ازدواج برایشان فراهم نشده، فرصت مغتنمی است. با این حال، این گروه از متقاضیان نیز باید مانند سایرین، واجد شرایط تعیین شده از سوی سازمان بهزیستی باشند.

در حال حاضر، بسیاری از دختران مجرد که تمایل به سرپرستی دارند، نوزادانی را که در شیرخوارگاه‌های بهزیستی نگهداری می‌شوند، به فرزندخواندگی می‌گیرند. این در حالی است که بخش زیادی از کودکان بهزیستی اکنون خردسال هستند، به همین دلیل کمتر کسی حاضر است سرپرستی دائم آنها را به عهده بگیرد. نکته اینجاست که فرهنگی در جامعه حاکم است که فرزندخوانده داشتن یا فرزندخوانده بودن را مناسب نمی‌داند. به همین دلیل، زوج‌هایی که تصمیم به چنین کاری می‌گیرند، دست به ظاهر‌سازی می‌زنند. آنها اغلب نوزاد شیرخوار را انتخاب کرده و در جمع اقوام خود وانمود می‌کنند که برای انجام کاری مجبور هستند مدتی را در شهر دیگری سپری کنند. به این شکل، پس از اینکه کار سرپرستی‌شان انجام شد، ادعا می‌کنند صاحب فرزند شده‌اند.

نکته اینجاست که به سرپرستی گرفتن کودکان بهزیستی باید مایه افتخار افراد باشد، نه اینکه آنها این موضوع را پنهان کرده و با فاش شدن این راز در آینده سبب آسیب دیدن روحی و روانی کودک شوند. این درحالی است که افرادی که تمایل به سرپرستی این کودکان دارند باید حساب‌شده‌تر عمل کنند، زیرا این کودکان خیلی زود به آنها وابسته شده و وقتی دوباره به مراکز بهزیستی سپرده می‌شوند، بیشتر از قبل آسیب می‌بینند. افزون بر این، باید یادآور شد هرچند نگهداری از کودکان کم‌توان ذهنی و استثنایی دشوار است، اما نیکوکاران می‌توانند با مراجعه به مراکزی که از این کودکان نگهداری می‌شود، به آنها روحیه بدهند. برای نمونه، افراد خیر می‌توانند چنین کودکانی را با هماهنگی با مسئولان مرکز برای تفریح به پارک برده و لحظات شادی را برای آنها فراهم کنند.

سوالات متداول