مجازات رشوه دادن و گرفتن در قانون: از رشاء تا ارتشاء
مجازات رشوه دادن و گرفتن در قانون یکی از موضوعات مهم در حوزه حقوق کیفری است که به منظور حفظ سلامت اداری و اجتماعی وضع شده است. رشوه، به هرگونه وجه، مال، سند، امتیاز یا منفعت مالی یا غیرمالی گفته می‌شود که به کارمندان دولت یا اشخاصی که وظایف عمومی را بر عهده دارند، داده می‌شود تا در انجام یا عدم انجام وظایف قانونی خود، تحت تأثیر قرار گیرند. این عمل نه تنها از نظر اخلاقی مذموم است، بلکه از نظر قانونی نیز جرم تلقی شده و مجازات‌های سنگینی را در پی دارد.
در نظام حقوقی ایران، رشوه دادن (رشاء) و رشوه گرفتن (ارتشاء) هر دو جرایم مستقلی محسوب می‌شوند و قانون‌گذار برای هر دو طرف مجازات‌های مشخصی را در نظر گرفته است. هدف از این مجازات‌ها، جلوگیری از فساد اداری، تضمین اجرای صحیح قوانین و مقررات، و حفظ اعتماد عمومی به نظام اجرایی کشور است. در ادامه به بررسی جزئیات این مجازات‌ها و قوانین مرتبط با آن می‌پردازیم.
تعریف رشوه و انواع آن
رشوه در لغت به معنای دادن مال برای باطل کردن حق یا گرفتن حق است. در اصطلاح حقوقی، رشوه عبارت است از دادن یا گرفتن وجه یا مال یا سند پرداخت وجه یا تسلیم مالی، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم، توسط کارمند دولت یا اشخاصی که به نمایندگی از طرف دولت یا نهادهای عمومی وظایفی را انجام می‌دهند، در ازای انجام یا عدم انجام امری که مربوط به وظایف آن‌هاست. قانون‌گذار در ماده ۳ قانون تشدید مجازات مرتکبان ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، به تعریف و مجازات این جرم پرداخته است.
انواع رشوه را می‌توان بر اساس مبلغ، نوع خدمت یا وظیفه مورد نظر، و طرفین معامله دسته‌بندی کرد. اما در نهایت، هرگونه تبانی برای دور زدن قانون از طریق پرداخت یا دریافت وجه یا منفعت، مصداق رشوه محسوب می‌شود.
مجازات رشوه دادن (رشاء)
شخصی که رشوه می‌دهد، «راشی» نامیده می‌شود. قانون‌گذار برای راشی نیز مجازات در نظر گرفته است تا از وقوع این جرم جلوگیری کند. طبق ماده ۵۹۲ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، هر کس عالماً و عامداً برای انجام امری یا امتناع از انجام امری که از وظایف اشخاص مذکور در ماده ۳ قانون تشدید مجازات مرتکبان ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری است، وجه یا مالی یا سندی پرداخت وجه یا تسلیم مالی را به طور مستقیم یا غیرمستقیم بدهد، در حکم راشی است و به عنوان مجازات علاوه بر ضبط مال ناشی از ارتشاء، به حبس از شش ماه تا سه سال و یا تا (۷۴) ضربه شلاق محکوم می‌شود.
نکته مهم در خصوص راشی این است که اگر ثابت شود راشی برای حفظ حقوق حقه خود ناچار به دادن رشوه بوده است، تعقیب کیفری ندارد و وجه یا مالی که داده است به او مسترد می‌شود. این ماده نشان‌دهنده رویکرد حمایتی قانون‌گذار از کسانی است که در شرایط اضطرار مجبور به پرداخت رشوه برای احقاق حق خود شده‌اند.
| نوع جرم | مجازات راشی (رشوه دهنده) |
|---|---|
| رشوه دادن | حبس از ۶ ماه تا ۳ سال یا تا ۷۴ ضربه شلاق، به علاوه ضبط مال ناشی از ارتشاء |
| موارد معافیت از مجازات | اثبات ناچاری برای حفظ حقوق حقه خود |
مجازات رشوه گرفتن (ارتشاء)
شخصی که رشوه می‌گیرد، «مرتشی» نامیده می‌شود. ارتشاء از جرایم سنگین علیه آسایش عمومی و نظام اداری محسوب می‌شود. طبق ماده ۳ قانون تشدید مجازات مرتکبان ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، مجازات مرتشی بسته به مبلغ رشوه متفاوت است:
- اگر مبلغ رشوه تا ۵۰ هزار ریال باشد، به حبس از دو تا پنج سال و جزای نقدی معادل دو برابر مبلغ رشوه و انفصال موقت از خدمات دولتی محکوم می‌شود.
- اگر مبلغ رشوه بیش از ۵۰ هزار ریال باشد، به حبس از پنج تا ده سال و جزای نقدی معادل دو برابر مبلغ رشوه و انفصال دائم از خدمات دولتی محکوم می‌شود.
- در صورتی که رشوه به صورت غیرنقدی باشد، ارزش آن بر اساس نظر کارشناس تعیین و مجازات متناسب اعمال خواهد شد.
علاوه بر این مجازات‌ها، مرتشی ممکن است به عنوان مجازات تبعی، به انفصال از خدمات دولتی نیز محکوم شود که این انفصال می‌تواند موقت یا دائم باشد.
مجازات واسطه رشوه
قانون‌گذار برای واسطه‌ای که در امر رشوه دخالت دارد نیز مجازات در نظر گرفته است. طبق ماده ۵۹۳ قانون مجازات اسلامی، هر کس به عنوان وکیل یا مباشر یا کارمند اداری (اعم از دولتی یا غیردولتی) یا به هر نحو دیگری، وسایل مجازات رشوه دادن و گرفتن در قانون را فراهم نماید ووجوه یا اسناد یا حواله‌هایی را که باید به مقامات مربوطه داده شود به نحو دیگری
