عکس مادر ناصرالدین شاه | مهدعلیا ملک جهان خانوم در کاخ گلستان + صندلی تاریخی

عکس مادر ناصرالدین شاه (مهدعلیا ملک جهان خانوم) و صندلی تاریخی او در کاخ گلستان، روایتگر قدرت پنهان بانوی بانفوذ قاجار است. در میان اشیای به‌جا مانده از کاخ گلستان، یک صندلی چوبی با تزئینات ظریف بیش از یک شی درباری ساده به نظر می‌رسد. این صندلی از چوب گردو ساخته شده و با گِره‌ها و گُل‌کاری‌های برجسته، همراه با دو نقش متقارن در بخش بالایی پشتی، جلوه‌ای کاملاً تشریفاتی دارد. در توضیح موزه‌ای آن در کاخ گلستان آمده است که «این صندلی متعلق به مهدعلیا است.»

عکس مادر ناصرالدین شاه؛ مهدعلیا کیست؟

مهدعلیا با نام اصلی ملک جهان خانوم، مادر ناصرالدین شاه قاجار بود. او در فاصله مرگ محمدشاه (پدر ناصرالدین شاه) تا جلوس ناصرالدین میرزا، به عنوان نایب‌السلطنه، یکی از بانفوذترین زنان دربار قاجار محسوب می‌شد. نفوذ او در تمام سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه بر سر دربار سایه انداخته بود. قدرت سیاسی او به حدی بود که در نهایت سایه سنگین اقتدارش، خون امیرکبیر را روی کاشی‌های حمام فین کاشان سرریز کرد.

صندلی تاریخی مهدعلیا در کاخ گلستان

صندلی منسوب به مادر ناصرالدین شاه، از چوب گردو ساخته شده و با گِره‌ها و گُل‌کاری‌های برجسته تزئین شده است. نشیمن و بخشی از پشتی آن با مخمل ارغوانی پوشیده شده است. نسبت دادن این صندلی به مادر ناصرالدین شاه، جایگاه آن را از یک شی تزئینی به یک نشانه قدرت ارتقا می‌دهد. همانطور که در برخی از سریال‌های تاریخی نیز مهدعلیا را اغلب نشسته روی یک صندلی مشخص به تصویر کشیده‌اند.

صندلی در عکس‌های دوره ناصری

در بسیاری از عکس مادر ناصرالدین شاه و سایر درباریان، این صندلی خاص به وفور دیده می‌شود. مجموعه‌ای از عکس‌های برجای مانده از دوره ناصرالدین شاه نشان می‌دهد که افراد مختلف درباری بر همین صندلی نشسته‌اند؛ از جمله خود مهدعلیا، ناصرالدین شاه، عزت‌الدوله خواهر شاه، مادام عباس (ندیمه مهدعلیا)، انیس‌الدوله (سوگلی شاه) و چندین چهره درباری دیگر. این تکرار نشان می‌دهد که این صندلی، نه یک شی شخصی، بلکه عنصری نمایشی و قابل گردش در فضای اندرونی و دربار بوده است.

ورود صندلی به ترکیب‌بندی تصویری ایران

ورود صندلی به ترکیب‌بندی تصویری ایران، پدیده‌ای مرتبط با دوره ناصرالدین شاه است. در آثار به جا مانده از او، چه در عکاسی و چه در نقاشی، صندلی به عنوان یکی از عناصر اصلی دیده می‌شود. در مقابل، سنت تصویری پیش از این دوره، شاهان را عمدتاً یا نشسته بر زمین، یا تکیه‌زده بر تخت‌ها و مخده‌ها نشان می‌داد. در اوایل دوره قاجار نیز تمرکز اصلی در نقاشی‌های سلطنتی بر نشانه‌های مادی قدرت بود؛ عناصری مانند تاج کیانی، گردن‌بند سلطنتی و تخت سلطنتی.

نقاشی تالار آینه؛ شاهکاری از کمال‌الملک

یکی از آثار مهم دوره ناصرالدین شاه، نقاشی مشهور «تالار آینه» اثر کمال‌الملک است. در این اثر، ناصرالدین شاه در خلوت خود در تالار آینه در حالی که روی یک صندلی نشسته است، به تصویر کشیده شده است. اجرای این اثر نزدیک به پنج سال به طول انجامیده است و نشان‌دهنده اهمیت و وسواس در بازنمایی این فضای سلطنتی است.

جمع‌بندی

عکس مادر ناصرالدین شاه (مهدعلیا) و صندلی تاریخی او در کاخ گلستان، روایتگر قدرت بی‌بدیل بانوی بانفوذ قاجار است. مهدعلیا به عنوان نایب‌السلطنه پس از مرگ محمدشاه، یکی از تأثیرگذارترین زنان دربار قاجار بود. صندلی منسوب به او که اکنون در کاخ گلستان نگهداری می‌شود، در بسیاری از عکس‌های دوره ناصری دیده می‌شود و نشان‌دهنده تحول در شمایل‌پردازی سلطنتی از نشستن بر زمین و تخت به نشستن بر صندلی است. نقاشی تالار آینه اثر کمال‌الملک نیز نمونه برجسته‌ای از این تحول تصویری است.