بیوگرافی ماتیاس ریپا؛ همسر مرجان ساتراپی و کارنامه هنری او

ماتیاس ریپا، همسر مرجان ساتراپی، تنها از راه زندگی مشترکش با این نویسنده و فیلمساز شناخته نمی‌شود؛ نام او در شناسنامه ترجمه انگلیسی «پرسپولیس»، گروه بازیگران «گروه ژوتاها» و عوامل تولید «پاریس بهشت» ثبت شده است. کنار هم قرار دادن این سه سابقه، تصویری از فعالیت او در کتاب، بازیگری و تولید فیلم به دست می‌دهد.

در این زندگی‌نامه پرشین‌وی، مسیر ماتیاس ریپا را از سوئد و تحصیل اقتصاد تا همکاری‌های هنری در فرانسه دنبال می‌کنیم. جدول آثار، تفاوت مسئولیت‌های او و جزئیات بنیاد سینمایی معرفی‌شده در سال ۲۰۲۶، کمک می‌کنند سهم حرفه‌ای او با عنوان همسر یک هنرمند یا با مسئولیت دیگر عوامل فیلم‌ها اشتباه نشود.

بیوگرافی ماتیاس ریپا؛ تولد، تحصیلات و معرفی کوتاه

ماتیاس ریپا با نام لاتین Mattias Ripa، متولد سال ۱۹۷۲ در سوئد بود. نام کامل او در منابع زندگی‌نامه‌ای و یادبودها «کارل ماتیاس ریپا» آمده است. پایگاه IMDb تاریخ تولدش را ۱۰ مارس ۱۹۷۲ ثبت کرده و آگهی درگذشت منتشرشده از سوی مرجان ساتراپی نیز سن او هنگام مرگ را ۵۳ سال اعلام می‌کند.

تحصیلات اولیه ریپا اقتصاد بود. این نکته در معرفی رسمی آکادمی هنرهای زیبای فرانسه آمده است؛ بنابراین نباید از حضورش در چند اثر سینمایی نتیجه گرفت که آموزش دانشگاهی او از ابتدا بازیگری یا کارگردانی بوده است. فعالیت حرفه‌ای و رشته تحصیلی می‌توانند در طول زندگی به مسیرهای متفاوتی برسند و در مورد او، همکاری هنری جای مهمی در ادامه این مسیر پیدا کرد.

ماتیاس ریپا و مرجان ساتراپی چگونه آشنا شدند؟

روایت رسمی آکادمی هنرهای زیبای فرانسه می‌گوید ریپا برای یک سال تبادل دانشگاهی به پاریس آمد و در نخستین روز با مرجان ساتراپی آشنا شد. مطابق همین روایت، آن دو درست یک سال بعد در استکهلم ازدواج کردند. این شرح، آشنایی دانشگاهی و ازدواج در سوئد را به دو نقطه مهم زندگی مشترک آنان تبدیل می‌کند.

در آگهی درگذشت ریپا که ۲۹ آوریل ۲۰۲۵ در بخش آگهی‌های خانوادگی فیگارو منتشر شد، ساتراپی از ۳۱ سال زندگی مشترک یاد کرده است. این عدد، توصیف مدت همراهی آن دو در آگهی است و نباید بدون مدرک جداگانه، به تاریخ دقیق ثبت ازدواج تبدیل شود. به همین دلیل در این زندگی‌نامه، روایت آشنایی و مدت همراهی از تاریخ رسمی ازدواج تفکیک شده‌اند.

تصویر این رابطه در منابع حرفه‌ای نیز دیده می‌شود. ریپا در یک مقطع، جلوی دوربین فیلم همسرش قرار گرفت و در مقطعی دیگر، در گروه تهیه‌کنندگی اجرایی حضور داشت. این جابه‌جایی مسئولیت‌ها نشان می‌دهد برای شناخت همکاری آنان، خواندن تیتراژ هر اثر از نسبت دادن یک عنوان ثابت به تمام کارها دقیق‌تر است.

سهم ماتیاس ریپا در ترجمه انگلیسی پرسپولیس

یکی از سوابق مهم ریپا، همکاری در ترجمه انگلیسی «پرسپولیس» است. فهرست کتابخانه دانشگاه تگزاس ای‌اندام برای نسخه کامل این کتاب، نام او را برای ترجمه بخش نخست و نام بلیک فریس را برای ترجمه بخش دوم ثبت کرده است. نویسنده و تصویرگر اثر مرجان ساتراپی است؛ مسئولیت ترجمه، عنوانی جداگانه در شناسنامه کتاب دارد.

این تفکیک برای مخاطب فارسی‌زبان اهمیت دارد. نام «پرسپولیس» هم به کتاب مصور اشاره می‌کند و هم به اقتباس سینمایی آن، اما حضور یک فرد در شناسنامه کتاب، خودبه‌خود به معنای داشتن همان مسئولیت در فیلم نیست. درباره ریپا، سهم ترجمه را باید با اطلاعات نسخه کتاب توضیح داد و برای هر مسئولیت سینمایی به تیتراژ همان فیلم مراجعه کرد.

در ترجمه یک داستان مصور، متن و تصویر همزمان معنا می‌سازند. جمله‌ها در فضای محدود کادرها و حباب‌های گفت‌وگو قرار می‌گیرند و لحن شخصیت نیز باید از خلال همین جمله‌های کوتاه منتقل شود. از این منظر، نام مترجم در چنین اثری بخشی از مسیر رسیدن روایت به خوانندگان زبان دیگر است. مطلب روز جهانی ترجمه و مترجم نیز به اهمیت همین واسطه‌گری فرهنگی می‌پردازد.

خوانندگان علاقه‌مند به پیوند بازیگری و ترجمه می‌توانند گفت‌وگو با رامین ناصرنصیر درباره ترجمه را هم بخوانند. این پیشنهاد به موضوع فعالیت در چند حوزه هنری مربوط است و به معنای همکاری او با ریپا نیست. چنین مقایسه‌ای کمک می‌کند کارنامه یک هنرمند تنها به حضور مقابل دوربین محدود نشود.

گروه ژوتاها؛ ماتیاس ریپا در نقش نیلس

«گروه ژوتاها» با عنوان فرانسوی La Bande des Jotas و عنوان بین‌المللی Gang of the Jotas، یکی از روشن‌ترین سوابق بازیگری ماتیاس ریپا است. در معرفی بازیگران آلوسینه، نام او مقابل نقش «نیلس» آمده است. مرجان ساتراپی نقش زن داستان را بازی می‌کند و استفان روش در نقش «دیدیه» حضور دارد.

قصه با سفر نیلس و دیدیه به جنوب اسپانیا برای شرکت در مسابقه بدمینتون آغاز می‌شود. اشتباه در جابه‌جایی چمدان‌ها، آن دو را با زنی آشنا می‌کند که از یک گروه تبهکار گریزان است. تلاش برای کمک، این دو مسافر را از برنامه ورزشی اولیه دور می‌کند و به موقعیت‌هایی خطرناک و نامتعارف می‌کشاند.

معرفی سینمایی سینه‌اروپا، فیلم را با سال تولید ۲۰۱۲ و تاریخ اکران فرانسه در ۶ فوریه ۲۰۱۳ ثبت کرده است. این دو تاریخ متناقض نیستند: یکی به شناسنامه تولید و دیگری به عرضه عمومی در یک کشور اشاره دارد. در جست‌وجوی آثار ریپا ممکن است نام این فیلم با هر دو سال دیده شود و توجه به این تفاوت، از تصور دو فیلم مستقل جلوگیری می‌کند.

عنوان اثر نیز با قصه پیوند دارد؛ نام افراد گروه تعقیب‌کننده با حرف J آغاز می‌شود. ترکیب مسابقه بدمینتون، چمدان اشتباهی و تعقیب تبهکاران، فضای کمدی ماجرا را شکل می‌دهد. برای شناخت ریپا به‌عنوان بازیگر، این فیلم نقطه شروع مستقیم‌تری از آثاری است که فقط در بخش تولیدشان نام دارد.

ساخت فیلم از نگاه مرجان ساتراپی

ساتراپی در گفت‌وگوی فوریه ۲۰۱۳ با «روزی روزگاری سینما»، این پروژه را تجربه‌ای کوچک و آزاد توصیف کرده بود. او از گروهی پنج‌نفره در یک خودرو و شیوه‌ای متکی بر انجام کارها با امکانات محدود سخن گفته است. در همان گفت‌وگو، مدت فیلمبرداری را ده روز با روزهای کاری طولانی معرفی می‌کند.

او همچنین توضیح می‌دهد که استفان روش، تدوینگر و همکارش، و ماتیاس، همسرش، در این جمع حضور داشتند و شناخت متقابل برایش اهمیت داشت. این روایت، اطلاعاتی درباره فضای همکاری به دست می‌دهد؛ با این حال، سخن کارگردان درباره تجربه ساخت فیلم را نباید با مصاحبه‌ای مستقل از ریپا اشتباه گرفت.

در همان مصاحبه، ایده ادامه همکاری این گروه در فیلم‌های دیگر نیز مطرح شده بود. اعلام یک ایده در گفت‌وگو، با ساخته و منتشر شدن یک فیلم تفاوت دارد. بنابراین برنامه‌های آن زمان، در جدول زیر به‌عنوان اثر تکمیل‌شده ریپا فهرست نشده‌اند.

پاریس بهشت؛ مسئولیت ریپا در تهیه‌کنندگی اجرایی

فیلم «پاریس بهشت» با عنوان اصلی Paradis Paris و عنوان بین‌المللی Dear Paris، محصول سال ۲۰۲۴، نمونه‌ای از حضور ریپا پشت دوربین است. دفترچه رسمی پخش فیلم، نام ماتیاس ریپا و فرانسوا زاویه دکرن را در بخش تهیه‌کنندگان اجرایی آورده و مسئولیت کارگردانی را برای مرجان ساتراپی ثبت کرده است.

در همان شناسنامه، نویسندگان فیلمنامه، ماری مادینیه و مرجان ساتراپی هستند. پس از دیدن نام ریپا در فهرست عوامل این فیلم، نباید او را بدون سند به‌عنوان نویسنده، کارگردان یا یکی از بازیگران اصلی معرفی کرد. امتیاز تهیه‌کنندگی اجرایی، سابقه حرفه‌ای مشخصی است و ارزش آن به تبدیل شدن به عنوانی دیگر وابسته نیست.

مونیکا بلوچی، آندره دوسولیه، ادواردو نوریگا، روسی د پالما، الکس لوتس و رشدی زم از چهره‌های گروه بازیگران هستند. داستان، زندگی چند شخصیت در پاریس را به هم متصل می‌کند که هر یک به شکلی با مسئله مرگ و ادامه زندگی روبه‌رو می‌شوند. برای نمونه، یک خواننده سابق اپرا با خبر اشتباه مرگ خود مواجه می‌شود.

این ساختار چندشخصیتی با سفر دو دوست در «گروه ژوتاها» تفاوت دارد. در اولی، یک اتفاق زنجیره ماجرا را پیش می‌برد؛ در دومی، کنار هم نشستن چند مسیر زندگی، تصویر کلی فیلم را می‌سازد. مقایسه این دو اثر، هم تفاوت جهان داستانی را روشن می‌کند و هم تغییر جایگاه ریپا از بازیگر به یکی از عوامل تولید را نشان می‌دهد.

جدول آثار و مسئولیت‌های مستند ماتیاس ریپا

این جدول، سه نوع سابقه متفاوت را کنار هم قرار می‌دهد: یک اعتبار کتاب‌شناختی، یک نقش بازیگری و یک مسئولیت تولید. ردیف بنیاد نیز فعالیت پس از درگذشت او را توضیح می‌دهد و فیلم تازه‌ای در کارنامه‌اش محسوب نمی‌شود. چنین تفکیکی، برای کسی که نام ریپا را برای نخستین بار جست‌وجو می‌کند، از یک فهرست بلند و بدون شرح کاربردی‌تر است.

بنیاد سینمایی ماتیاس و مرجان ریپا ـ ساتراپی در سال ۲۰۲۶

در ۲۳ فوریه ۲۰۲۶، آکادمی هنرهای زیبای فرانسه تأسیس بنیاد سینمایی «ماتیاس و مرجان ریپا ـ ساتراپی» را معرفی کرد. ابتکار ایجاد بنیاد از مرجان ساتراپی بود و هدف اصلی آن، کمک به دانشجویان خارجی برای تحصیل سینما در پاریس اعلام شد. این خبر، یکی از تحولات مستند پس از درگذشت ریپا است.

بیانیه تأسیس، حمایت سالانه از دو دانشجوی خارجی، یک زن و یک مرد، را پیش‌بینی می‌کند. حوزه‌های مورد اشاره شامل سینما، انیمیشن و به‌طور کلی فیلمسازی است. مبلغ اعلام‌شده برای هر دانشجو ماهانه ۱۵۰۰ یورو در ده ماه سال تحصیلی و ۳۰۰۰ یورو برای سفر و استقرار اولیه است.

بر اساس همین ارقام، مجموع حمایت اعلامی برای هر نفر ۱۸ هزار یورو در یک دوره است. این عدد حاصل جمع مبالغ بیانیه است، نه برآورد هزینه واقعی زندگی یا تضمین تأمین همه هزینه‌های تحصیل. اطلاعات بالا شرایط معرفی‌شده در زمان تأسیس را شرح می‌دهد و به‌تنهایی به معنای باز بودن ثبت‌نام در زمان خواندن این مطلب نیست.

برای آشنایی با فضای عمومی زندگی دانشجویی، مطلب اوقات فراغت دانشجویان در فرانسه موضوعات فرهنگی پیرامون تحصیل را معرفی می‌کند. مقاله اشتباهات رایج هنگام تحصیل در فرانسه نیز خواندنی مکمل است؛ شرایط اختصاصی این بنیاد باید از اطلاعیه‌های خود آن دنبال شود.

خط زمانی زندگی و فعالیت ماتیاس ریپا

• ۱۹۷۲: تولد در سوئد.
• دوران دانشگاه: تحصیل اقتصاد و سفر به فرانسه برای تبادل دانشگاهی.
• دوره زندگی مشترک: همراهی با مرجان ساتراپی و حضور در فعالیت‌های هنری با مسئولیت‌های گوناگون.
• ۲۰۰۳: انتشار ترجمه انگلیسی پرسپولیس؛ نام ریپا در اعتبار ترجمه اثر ثبت شده است.
• ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳: تولید و سپس اکران فرانسه گروه ژوتاها با بازی او در نقش نیلس.
• ۲۰۲۴: حضور در تهیه‌کنندگی اجرایی پاریس بهشت.
• ۸ آوریل ۲۰۲۵: درگذشت در ۵۳ سالگی.
• فوریه ۲۰۲۶: معرفی بنیاد سینمایی به نام ماتیاس و مرجان ریپا ـ ساتراپی.

درگذشت ماتیاس ریپا و آگهی مرجان ساتراپی

ماتیاس ریپا در ۸ آوریل ۲۰۲۵ درگذشت. این تاریخ در معرفی رسمی آکادمی هنرهای زیبای فرانسه آمده است. آگهی خانوادگی فیگارو که در ۲۹ آوریل همان سال منتشر شد، از مرگ او در ۵۳ سالگی خبر داد و زمان مراسم را ۶ مه ۲۰۲۵ در مجموعه پرلاشز پاریس اعلام کرد.

تاریخ مرگ، روز انتشار آگهی و زمان مراسم سه رویداد جداگانه هستند. فاصله میان این تاریخ‌ها نباید باعث شود روز انتشار آگهی به‌عنوان روز درگذشت وارد زندگی‌نامه شود. همچنین در این متن، برای علت مرگ، تشخیص پزشکی یا جزئیات درمان ادعایی مطرح نشده است؛ اطلاعات قطعی این بخش بر تاریخ و آگهی منتشرشده تکیه دارد.

برای شناخت کارنامه ریپا از کجا شروع کنیم؟

اگر علاقه اصلی شما بازیگری است، «گروه ژوتاها» انتخاب مستقیم‌تری است، چون می‌توان ریپا را در نقش مشخص نیلس دید. اگر می‌خواهید سهم او را در کتاب بشناسید، مراجعه به صفحه شناسنامه نسخه انگلیسی «پرسپولیس» مفیدتر است. برای بررسی مسئولیت تولید، دفترچه عوامل «پاریس بهشت» نقطه مراجعه دقیق‌تری خواهد بود.

بخش ترجمه این کارنامه می‌تواند انگیزه‌ای برای خواندن زندگی دیگر مترجمان هم باشد. در آرشیو پرشین‌وی، زندگی شاهرخ مسکوب، نویسنده و مترجم مسیر دیگری از فعالیت ادبی را معرفی می‌کند. این دو زندگی‌نامه مستقل‌اند؛ پیشنهاد مطالعه، به علاقه مشترک خواننده به ترجمه و کار فرهنگی مربوط است.

پرسش‌های متداول درباره ماتیاس ریپا

ماتیاس ریپا اهل کجا بود و چه خوانده بود؟

او اهل سوئد و متولد سال ۱۹۷۲ بود. آکادمی هنرهای زیبای فرانسه رشته تحصیلی او را اقتصاد معرفی کرده است. حضور بعدی‌اش در سینما و ترجمه، بخشی از فعالیت حرفه‌ای او بود.

همسر مرجان ساتراپی در گروه ژوتاها چه نقشی داشت؟

ریپا نقش نیلس را بازی کرد؛ یکی از دو دوستی که برای مسابقه بدمینتون به اسپانیا سفر می‌کنند و پس از جابه‌جایی اشتباه چمدان‌ها وارد ماجرایی تازه می‌شوند.

ماتیاس ریپا کارگردان پاریس بهشت بود؟

کارگردان فیلم مرجان ساتراپی است. نام ریپا در دفترچه رسمی پخش، در بخش تهیه‌کنندگان اجرایی آمده است. عنوان Dear Paris نیز به همین فیلم اشاره می‌کند.

آیا تمام ترجمه انگلیسی پرسپولیس فقط کار ریپا است؟

شناسنامه نسخه کامل، ترجمه بخش نخست را به ریپا و بخش دوم را به بلیک فریس نسبت می‌دهد. بنابراین هنگام معرفی سهم او، نام دیگر مترجم و تقسیم مسئولیت ثبت‌شده در نسخه باید حفظ شود.

بنیاد سینمایی به نام ریپا چه هدفی دارد؟

این بنیاد در سال ۲۰۲۶ برای حمایت از دانشجویان خارجی سینما در پاریس معرفی شد. بیانیه تأسیس، کمک‌هزینه تحصیلی و حمایت از سفر و استقرار را برای دو دانشجو پیش‌بینی کرده است.

منابع

آکادمی هنرهای زیبای فرانسه، صفحه معرفی بنیاد و بیانیه رسمی ۲۳ فوریه ۲۰۲۶؛ فیگارو، آگهی خانوادگی ماتیاس ریپا، ۲۹ آوریل ۲۰۲۵؛ کتابخانه دانشگاه تگزاس ای‌اندام، شناسنامه نسخه کامل پرسپولیس؛ کتابخانه دانشگاه تگزاس شمالی، اطلاعات کتاب‌شناختی پرسپولیس؛ آلوسینه، شناسنامه و نقش‌های گروه ژوتاها؛ سینه‌اروپا، مشخصات تولید و اکران گروه ژوتاها؛ روزی روزگاری سینما، گفت‌وگوی ژان‌باتیست ویو با مرجان ساتراپی در فوریه ۲۰۱۳؛ فرنتیک فیلمز، دفترچه رسمی پخش پاریس بهشت؛ IMDb، شناسنامه ماتیاس ریپا.