کاردستی منظومه شمسی؛ ۳ مدل ساده با مقوا و خمیر برای مدرسه
برای ساخت کاردستی منظومه شمسی، یک خورشید و هشت سیاره آماده کنید و آن‌ها را به ترتیب درست روی مقوا بچینید. ساده‌ترین مدل را با کاغذ رنگی بسازید. اگر کار برجسته دوست دارید، از خمیر بازی استفاده کنید. برای نمایش حرکت هم می‌توانید یک بازوی مقوایی بسازید که زمین را دور خورشید می‌چرخاند. در این آموزش پرشین‌وی، هر سه روش را با وسایل لازم، اندازه‌های پیشنهادی و مراحل روشن یاد می‌گیرید.
هدف این کاردستی این است که نام سیاره‌ها، ترتیب آن‌ها و تفاوت خورشید با سیاره را یاد بگیرید. قرار نیست فاصله‌ها و بزرگی همه چیز دقیقاً مثل فضا باشد؛ چنین مدلی روی یک مقوای کوچک جا نمی‌شود. روی کار بنویسید «اندازه‌ها و فاصله‌ها نمادین‌اند» تا هرکس آن را می‌بیند، بداند با یک مدل آموزشی ساده روبه‌رو است.
کاردستی منظومه شمسی برای مدرسه؛ کدام مدل را بسازیم؟
اگر تکلیف را باید فردا تحویل دهید، مدل مقوایی را انتخاب کنید. این مدل سبک است، راحت داخل پوشه بزرگ یا جعبه کم‌عمق قرار می‌گیرد و برای معرفی سیاره‌ها کافی است. مدل خمیری زمان بیشتری می‌خواهد، اما شکل کروی سیاره‌ها را بهتر نشان می‌دهد. با مدل متحرک هم می‌توانید حرکت زمین را جلوی کلاس نشان دهید.
| مدل | پایه پیشنهادی | زمان تقریبی | چیزی که نشان می‌دهد |
|---|---|---|---|
| تابلوی کاغذی و مقوایی | اول تا ششم، با کمک متناسب با سن | ۴۰ تا ۶۰ دقیقه | نام و ترتیب هشت سیاره |
| ماکت با خمیر بازی | سوم تا ششم | ۶۰ تا ۹۰ دقیقه | شکل کروی و تفاوت تقریبی بزرگی سیاره‌ها |
| مدل متحرک خورشید و زمین | سوم تا ششم، با کمک بزرگ‌تر برای بست | ۳۰ تا ۴۵ دقیقه | گردش زمین به دور خورشید |
این پایه‌ها پیشنهادند و به مهارت کودک بستگی دارند. دانش‌آموز کم‌سن می‌تواند رنگ‌آمیزی و چسباندن را انجام دهد و برش‌های دشوار را به بزرگ‌تر بسپارد. اگر برای ارائه به یک متن کوتاه نیاز دارید، از موضوع‌های انشا درباره آسمان شب ایده بگیرید و توضیح را با زبان خودتان بنویسید.
ترتیب سیاره‌ها در کاردستی منظومه شمسی
از نزدیک‌ترین سیاره به خورشید به سمت دورترین سیاره، ترتیب این است: عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. در بعضی کتاب‌ها به عطارد «تیر»، به زهره «ناهید»، به مشتری «برجیس» و به زحل «کیوان» هم می‌گویند. برای اینکه موقع چسباندن اشتباه نکنید، نام هر سیاره را روی کاغذ کوچک بنویسید و کنار قطعه آن بگذارید.
خورشید ستاره است؛ آن را جزو هشت سیاره نشمارید. ماه هم قمر زمین است؛ پس آن را بین مریخ و مشتری نگذارید. پلوتو در گروه سیاره‌های کوتوله قرار دارد و عضو فهرست هشت‌تایی نیست. اگر خواستید آن را هم اضافه کنید، در بخشی جدا با عنوان «سیاره کوتوله» معرفی کنید. برای آشنایی بیشتر با ماه، مطلب انشای توصیفی و علمی درباره ماه موضوع‌های مناسبی برای مطالعه و نوشتن دارد.
رنگ و اندازه پیشنهادی سیاره‌ها با کاغذ رنگی
جدول زیر الگوی برش همین کاردستی است، نه جدول اندازه واقعی سیاره‌ها. برای تشخیص آسان‌تر قطعه‌ها، رنگ‌های ساده انتخاب کرده‌ایم. مشتری را از بقیه سیاره‌ها بزرگ‌تر و عطارد را کوچک‌تر بسازید. برای زمین، دو تکه کاغذ آبی و سبز کافی است و لازم نیست نقشه قاره‌ها را دقیق بکشید.
| قطعه | رنگ ساده برای کاردستی | قطر پیشنهادی دایره |
|---|---|---|
| خورشید | زرد یا زرد و نارنجی | ۹ سانتی‌متر |
| عطارد | خاکستری | ۱٫۵ سانتی‌متر |
| زهره | کرم یا زرد خیلی روشن | ۲٫۶ سانتی‌متر |
| زمین | آبی و سبز | ۲٫۸ سانتی‌متر |
| مریخ | قرمز آجری | ۲ سانتی‌متر |
| مشتری | کرم با نوارهای قهوه‌ای | ۶ سانتی‌متر |
| زحل | زرد کم‌رنگ با حلقه کاغذی | ۵ سانتی‌متر، بدون حلقه |
| اورانوس | آبی خیلی روشن | ۴ سانتی‌متر |
| نپتون | آبی | ۳٫۸ سانتی‌متر |
۱. آموزش کاردستی منظومه شمسی با مقوا و کاغذ رنگی
پیش از چسباندن، خورشید و هشت سیاره را به ترتیب روی پایه بچینید؛ اندازه‌ها نمادین‌اند.برای این روش یک مقوای محکم حدود ۶۰ در ۳۰ سانتی‌متر، کاغذ رنگی، قیچی نوک‌گرد، چسب ماتیکی، خط‌کش و مداد لازم دارید. روی مقوای تیره، قطعه‌های رنگی را راحت‌تر می‌بینید. از پشت تمیز یک جعبه هم می‌توانید به عنوان پایه استفاده کنید و روی آن کاغذ سرمه‌ای بچسبانید.
مرحله اول؛ دایره‌ها را بکشید و ببرید
اندازه‌های جدول را روی کاغذها مشخص کنید. برای دایره‌های کوچک از درِ ظرف مناسب کمک بگیرید. اگر الگوی آماده ندارید، یک مربع به اندازه قطر دلخواه بکشید و دایره را داخل آن رسم کنید. لازم نیست همه دایره‌ها کاملاً بی‌نقص باشند؛ مهم‌تر این است که نام و جای سیاره درست باشد. قطعه‌ها را پس از برش در یک سینی یا پاکت کوچک بگذارید؛ عطارد کوچک را جدا نگه دارید.
مرحله دوم؛ جای خورشید و سیاره‌ها را مشخص کنید
پیش از چسباندن، همه قطعه‌ها را روی پایه بچینید. خورشید را سمت چپ بگذارید و سیاره‌ها را از عطارد تا نپتون، از چپ به راست ادامه دهید. زیر هر قطعه برای نام آن جا بگذارید. بین خورشید و عطارد و همچنین بین سیاره‌ها حدود دو سانتی‌متر فاصله خالی در نظر بگیرید؛ اگر حلقه زحل جا می‌خواهد، فاصله اطراف آن را کمی بیشتر کنید.
چیدن سیاره‌ها در یک ردیف، فقط برای نشان‌دادن ترتیب است. در فضا قرار نیست همیشه همه آن‌ها مثل مهره‌های تسبیح در یک خط باشند. برای این مدل، کشیدن مدارهای تودرتو لازم نیست. یک عنوان خوانا در بالای مقوا و برچسب‌های مرتب زیر قطعه‌ها، کار را واضح‌تر از خط‌ها و تزیین‌های زیاد نشان می‌دهد.
مرحله سوم؛ سیاره‌ها را تزیین و ثابت کنید
- برای نشان‌دادن خشکی‌های زمین، چند تکه کوچک سبز روی آن بچسبانید.
- روی مشتری چند نوار باریک قهوه‌ای یا نارنجی کم‌رنگ بکشید.
- برای زحل یک بیضی کاغذی حدود هشت در سه سانتی‌متر ببرید؛ آن را پشت دایره بگذارید؛ حالا دو طرف بیضی شبیه حلقه است.
- خورشید و سیاره‌ها را با چسب کم روی پایه ثابت کنید.
- نام هر قطعه را زیر همان قطعه بنویسید و ترتیب را دوباره بخوانید.
- پایین تابلو یادداشت کنید: «اندازه‌ها و فاصله‌ها نمادین‌اند.»
برای نوشتن برچسب، ابتدا با مداد جای کلمه را مشخص کنید تا نام طولانی «اورانوس» یا «نپتون» از زیر قطعه بیرون نزند. اگر دست‌خطتان هنوز ریز و نامرتب است، برچسب‌ها را بزرگ‌تر بسازید. می‌توانید از حاشیه‌های ساده آموزش تزیین دفتر مشق هم برای دور تابلو ایده بگیرید؛ فقط دور سیاره‌های کوچک را شلوغ نکنید.
۲. ساخت ماکت منظومه شمسی با خمیر بازی
در مدل خمیری، توپ‌ها را با کف صاف یا پایه کوچک خمیری نگه دارید؛ این مدل هم‌مقیاس نیست.برای مدل برجسته، خمیر بازی رنگی و یک پایه محکم بردارید. بهتر است ماکت کوچک بماند تا حمل آن سخت نشود. می‌توانید برای خورشید یک توپ چهار سانتی‌متری، برای مشتری توپ سه سانتی‌متری و برای بقیه سیاره‌ها توپ‌های کوچک‌تر بسازید. این اندازه‌ها هم نمادین هستند و نسبت واقعی بزرگی اجرام را نشان نمی‌دهند.
چطور توپ‌های سیاره را بسازیم؟
- هشت تکه خمیر را پیش از گردکردن کنار هم بگذارید و اندازه‌ها را مقایسه کنید.
- هر تکه را آرام بین دو کف دست به شکل توپ درآورید.
- زمین را با خمیر آبی بسازید و تکه‌های نازک سبز را روی سطح آن فشار دهید.
- برای مشتری، نوارهای باریک خمیر قهوه‌ای را دور توپ کرم‌رنگ بگذارید و آرام صاف کنید.
- با یک حلقه سبک مقوایی یا یک بیضی پشت توپ، زحل را مشخص کنید.
- سیاره‌ها را به ترتیب روی پایه بچینید و نام آن‌ها را جلوی هرکدام بگذارید.
برای اینکه توپ‌ها قل نخورند، زیر هرکدام یک تکه خمیر تخت بگذارید یا کف توپ را خیلی کم صاف کنید. خمیر بازی ممکن است با چسب معمولی به پایه نچسبد؛ برای حمل، توپ‌ها را در بخش‌های جداگانه یک جعبه بگذارید و در کلاس دوباره بچینید. از سیخ چوبی یا خلال تیز برای نگه‌داشتن توپ‌ها استفاده نکنید؛ این مدل به پایه تیز نیاز ندارد.
اگر از خمیر خشک‌شونده استفاده می‌کنید، زمان خشک‌شدن روی بسته را بخوانید. خمیر را بدون دستور سازنده در فر یا کنار بخاری نگذارید. بعد از خشک‌شدن، خمیر را با رنگ مناسب آن رنگ‌آمیزی کنید. اگر ساخت مدل‌های علمی خمیری را دوست دارید، آموزش کاردستی لایه‌های زمین پروژه دیگری برای تمرین مدل‌سازی است.
۳. کاردستی منظومه شمسی متحرک؛ گردش زمین دور خورشید
این مدل متحرک فقط گردش زمین به دور خورشید را نشان می‌دهد و مدل کامل هشت سیاره نیست.این مدل، نمایش کامل هشت سیاره نیست؛ فقط نشان می‌دهد زمین به دور خورشید حرکت می‌کند. برای آن یک پایه مقوایی ۳۲ در ۳۲ سانتی‌متر، نوار مقوایی محکم به طول دوازده و عرض یک‌ونیم سانتی‌متر، یک بست کاغذی دوشاخه، خورشید کاغذی شش سانتی‌متری و زمین سه سانتی‌متری آماده کنید. بست کاغذی همان بست فلزی کوچکی است که دو پایه‌اش از پشت باز می‌شوند.
مراحل ساخت بازوی متحرک با مقوا
- مرکز پایه را با خط‌کش مشخص کنید؛ در این اندازه، مرکز از هر لبه شانزده سانتی‌متر فاصله دارد.
- روی نوار مقوایی، یک نقطه در فاصله یک سانتی‌متری از یک سر علامت بزنید.
- مرکز زمین کاغذی را نزدیک سر دیگر نوار بچسبانید؛ فاصله مرکز زمین تا نقطه علامت‌خورده حدود ده سانتی‌متر باشد.
- از بزرگ‌تر بخواهید مرکز خورشید، نقطه نوار و مرکز پایه را سوراخ کند.
- خورشید را روی سر سوراخ‌دار نوار بگذارید و بست را از خورشید، نوار و پایه عبور دهید.
- بزرگ‌تر دو شاخه بست را پشت پایه باز کند؛ اتصال باید نگه دارد، اما خیلی سفت نشود.
- بازو را آرام با دست حرکت دهید تا زمین دور خورشید بچرخد. خود بازو را به پایه چسب نزنید.
برای راهنمای حرکت، می‌توانید دور مرکز یک دایره کم‌رنگ با شعاع ده سانتی‌متر بکشید. این دایره مسیر ساده‌شده زمین است؛ مدار واقعی را به شکل یک نقاشی دقیق فضایی معرفی نکنید. اگر نوار به پایه گیر می‌کند، ابتدا بررسی کنید چسب اضافی زیر آن نمانده باشد و بست زیادی سفت نشده باشد. بازو را با فشار کم دست حرکت دهید.
یک دور کامل زمین به دور خورشید تقریباً یک سال طول می‌کشد. این را با چرخیدن زمین به دور خودش که با شب و روز ارتباط دارد، قاطی نکنید. مدل بازویی این آموزش، چرخش زمین به دور خودش را نشان نمی‌دهد. برای بررسی نور و قسمت روشن و تاریک یک جسم، می‌توانید جداگانه از فعالیت‌های آزمایش نور و سایه استفاده کنید.
کاردستی منظومه شمسی با وسایل دورریختنی
برای کم‌کردن هزینه، پشت تمیز جعبه کفش را به جای مقوای نو به کار ببرید. برای سیاره‌ها نیز از تکه‌های کاغذ رنگی باقی‌مانده، مقوای بسته‌بندی یا کاغذ سفید رنگ‌شده استفاده کنید. لازم نیست به تعداد سیاره‌ها ظرف یا توپ آماده بخرید. اگر همه درِ بطری‌ها هم‌اندازه‌اند، بهتر است آن‌ها را الگوی برش قرار دهید و دایره‌ها را با اندازه‌های متفاوت ببرید.
از جعبه چرب، ظرف آلوده و تکه‌های فلزی برنده استفاده نکنید. تکه‌های کوچک کاغذ را در پاکت نگه دارید تا موقع چسباندن پخش نشوند. برای مرتب‌کردن وسایل و ساخت برچسب‌های کوچک، روش‌های کاغذی در آموزش کاردستی روز کتاب و کتابخوانی هم به دردتان می‌خورد؛ مثلاً یک کتابچه کوچک برای معرفی سیاره‌ها بسازید و کنار ماکت بگذارید.
اشتباه‌های رایج هنگام ساخت ماکت منظومه شمسی
- جابجاکردن زمین و مریخ: قبل از چسباندن، نام‌ها را از سمت خورشید بخوانید؛ زمین سوم و مریخ چهارم است.
- شمردن خورشید به عنوان سیاره: خورشید ستاره است؛ آن را جدا از هشت سیاره معرفی کنید.
- گذاشتن ماه در ردیف سیاره‌ها: ماه قمر زمین است؛ اگر آن را اضافه می‌کنید، کنارش بگذارید.
- معرفی اندازه‌های کاردستی به عنوان اندازه واقعی: حتماً یادداشت نمادین‌بودن اندازه و فاصله را بنویسید.
- چسباندن عجولانه: اول همه قطعه‌ها را بچینید و جاهای خالی را ببینید؛ بعد چسب بزنید.
- حلقه خیلی سنگین زحل: یک بیضی کاغذی سبک کافی است؛ حلقه ضخیم ممکن است قطعه را بیندازد.
- ماکت بزرگ و سخت برای حمل: اندازه‌ای انتخاب کنید که در جعبه یا پوشه شما جا شود.
پرسش‌های رایج درباره کاردستی منظومه شمسی
کاردستی منظومه شمسی برای کلاس اول چگونه ساده‌تر می‌شود؟
بزرگ‌تر دایره‌ها را از قبل ببرد و کودک آن‌ها را رنگ کند، نام‌ها را تمرین کند و به ترتیب بچسباند. اگر نوشتن نام‌ها دشوار است، برچسب آماده کمک می‌کند. بهتر است خود کودک بداند کدام قطعه زمین است و چرا خورشید با سیاره‌ها فرق دارد؛ مرتب‌بودن ظاهری همه چیز نیست.
برای کلاس چهارم مدل مقوایی بهتر است یا متحرک؟
تابلوی مقوایی، ترتیب هر هشت سیاره را نشان می‌دهد. هنگام توضیح گردش زمین، مدل بازویی کمک بیشتری می‌کند. اگر معلم موضوع مشخصی داده، همان را معیار انتخاب قرار دهید. ساخت مدل متحرک به معنی کامل‌تر بودن آن از تابلو نیست؛ هر مدل هدف خودش را دارد.
آیا فقط زحل حلقه دارد؟
نه؛ مشتری، اورانوس و نپتون هم حلقه دارند. در تصویرهای معمول، حلقه‌های زحل را واضح‌تر می‌بینید. در کاردستی ساده، حلقه زحل را بزرگ‌تر نشان می‌دهیم تا آن را راحت‌تر تشخیص دهید. این ساده‌سازی را هنگام توضیح ماکت بگویید و از جمله «فقط زحل حلقه دارد» استفاده نکنید.
آیا مدل متحرک به باتری و موتور نیاز دارد؟
خیر. بازوی مقوایی با دست حرکت می‌کند و برای توضیح گردش زمین کافی است. اضافه‌کردن موتور، سیم و باتری برای این آموزش لازم نیست. اگر بست کاغذی ندارید، همان مدل ثابت را بسازید. ارائه یک مدل ثابت آسان‌تر از کار با اتصال سست و نامطمئن است.
متن کوتاه برای معرفی کاردستی در کلاس
می‌توانید بگویید: «من این ماکت منظومه شمسی را با مقوا و کاغذ رنگی ساختم. خورشید ستاره است و هشت سیاره به دور آن می‌گردند. ترتیب آن‌ها از سمت خورشید، عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون است. اندازه‌ها و فاصله‌ها را برای جا شدن روی مقوا ساده کرده‌ام.» اگر مدل بازویی ساخته‌اید، به جای معرفی کل منظومه، توضیح دهید این بخش فقط گردش زمین را نشان می‌دهد.
قبل از بردن کار به مدرسه، برچسب‌ها را یک بار با صدای بلند بخوانید و قطعه‌های لق را محکم کنید. مدل کاغذی را در پوشه بزرگ و مدل خمیری را در جعبه کم‌عمق حمل کنید. نام خودتان را پشت پایه بنویسید و اجازه دهید چسب کاملاً خشک شود. یک ماکت ساده که خودتان روش ساخت و مفهومش را می‌دانید، برای ارائه کلاسی انتخاب خوبی است.
منابع: ناسا ساینس: Solar System Sizes؛ Planet Sizes and Locations in Our Solar System؛ Solar System Exploration.
