رجب پرخوان درمانگری؛ رازهای آیین پرخوانی در خراسان شمالی

رجب پرخوان درمانگری یکی از شگفت‌انگیزترین و کهن‌ترین آیین‌های بومی در شمال شرق ایران است که ریشه در فرهنگ و باورهای مردم ترکمن دارد. این آیین که در استان‌های خراسان شمالی و گلستان رواج دارد، فراتر از یک مراسم ساده، ترکیبی از موسیقی، رقص، دعا و باورهای ماوراءالطبیعه است که هدف اصلی آن درمان بیماری‌های روحی و جسمی بیماران است. در این میان، نام «رجب پرخوان» به عنوان مشهورترین چهره این آیین، همواره با احترام و شگفتی همراه بوده است. او نه تنها یک درمانگر، بلکه نمادی از تداوم یک میراث فرهنگی است که نسل‌هاست از پدربزرگ‌ها به فرزندان منتقل شده است. شناخت دقیق این آیین و درک عمیق آن، نیازمند نگاهی به ریشه‌های تاریخی، زبانی و مردم‌شناختی آن است که در ادامه به تفصیل بررسی خواهد شد.

آیین پرخوانی که گاهی با نام‌های دیگری نیز شناخته می‌شود، در گذشته‌های دور به عنوان روشی برای دفع شیاطین و بیماری‌های ناشی از جنون یا وسواس استفاده می‌شد. امروزه، اگرچه علم پزشکی پیشرفت‌های چشمگیری داشته است، اما همچنان بخش بزرگی از جامعه به این روش درمانی باور دارند. رجب پرخوان درمانگری، نمونه‌ای زنده از این باور است که نشان می‌دهد چگونه سنت‌ها می‌توانند در دنیای مدرن نیز جایگاه خود را حفظ کنند. در این مقاله، ما به بررسی دقیق مراحل انجام این مراسم، ابزارهای مورد استفاده و نقش کلیدی رجب پرخوان در این فرآیند درمانی می‌پردازیم تا خواننده درکی کامل از این پدیده فرهنگی پیدا کند.

ریشه‌های تاریخی و واژه‌شناسی پرخوانی

برای درک بهتر رجب پرخوان درمانگری، ابتدا باید به ریشه‌های واژه و تاریخچه آن نگاه کنیم. کلمه «پرخوان» از دو بخش «پری» و «خوان» تشکیل شده است که در اصطلاحات خاص ازبک‌های خوارزم به کار می‌رفته است. در متون کهن مانند «لغات‌الترک» محمود کاشغری، واژه‌ای شبیه به پرخوان به معنای بت یا صنم آمده است. برخی پژوهشگران ریشه این آیین را به آیین شمنیسم در اقوام ترک و مغول بازمی‌دانند. شمن‌ها خود را رابط میان انسان و موجودات ماوراءالطبیعه می‌دانستند و با استفاده از آواز و ساز، سعی در ارتباط با دنیای روح‌ها داشتند.

با گسترش اسلام در شمال و شمال شرقی آسیا، این آیین‌ها شکل و فرم اسلامی به خود گرفتند، اما هسته اصلی آن‌ها باقی ماند. در باور مردم، پرخوان‌ها با ساز و آوازی که در وصف پری‌ها می‌خواندند، امراض را از بدن بیماران دور می‌ساختند. صدای اره که شبیه به بوقان یا باگان (به معنای کافر یا شمن در برخی گویش‌ها) است، از دو تکواژه «پاک» (به معنای بخار فارسی) و «ان» (به معنای خداپرست) گرفته شده است. این پیچیدگی‌های زبانی نشان‌دهنده عمق تاریخی این آیین است.

مراحل و جزئیات مراسم پرخوانی

مراسم پرخوانی معمولاً در شب برگزار می‌شود، زیرا از نظر پرخوان، مناسب‌ترین زمان برای جذب ارواح و دفع شیاطین است. رجب پرخوان درمانگری، مانند سایر پرخوان‌های ماهر، پس از به جا آوردن نماز جماعت عشاء به منزل بیمار می‌رود. او پس از صرف چای، شروع به نواختن دوتار می‌کند یا با روشن کردن ضبط صوت، موسیقی ترکمنی پخش می‌نماید. این موسیقی با ریتم‌های خاص، فضایی شاد و در عین حال مرموز ایجاد می‌کند تا نیروهای امدادرسان را به سوی خویش فراخواند.

در این مرحله، حاضرین باید سکوت را رعایت نمایند. پرخوان با غلتیدن، پریدن و خیره شدن به اطراف، مرتب به خود می‌پیچد. زمانی که احساس می‌کند نیروهای امدادرسان او در آن محل تجمع نموده‌اند، از طنابی که در وسط اتاق آویزان است، آویزان می‌شود و از نیروهایش مدد می‌طلبد. حاضرین به وی کمک می‌کنند تا از زمین برخیزد. پارچه‌ای به شکل توبره به دیواره ضلع غربی اتاق آویزان است که درون آن پیراهن‌ها و روسری‌های افرادی است که توفیق حضور در مراسم را نیافته‌اند. در باور پرخوان، در این توبره نیروهای امدادرسان و اجنه تجمع می‌کنند و راز مداوای بیماران در آن نهفته است.

ابزارها و نمادهای درمانی

یکی از بخش‌های جذاب رجب پرخوان درمانگری، استفاده از ابزارهای خاص است. پرخوان شمشیری را به دست گرفته و به سوی بیمار حمله‌ور می‌شود. او شمشیر را در گوشه ابروی بیمار قرار داده و به آرامی به طرفین می‌چرخاند، سپس شمشیر را در پشت گردن تک تک حاضرین قرار می‌دهد. او به کمک دستیارش با دو قطعه چوب ضربه‌ای به این شمشیر وارد می‌کند و بر این باور است که ارواح خبیث در این مرحله دفع می‌شوند.

از دیگر ابزارهای مهم پرخوان، کفگیر است. در گذشته، او کفگیر را در اجاق آتش می‌گداخت، اما امروزه آن را بر روی بخاری نفتی خاموش قرار می‌دهد. پرخوان بنا به موقعیت و به تشخیص خود، گاهی کفگیر سرد یا گرم را به کف پای بیماران می‌زند. این کار نمادی از انتقال انرژی یا دفع بیماری از طریق پاهاست. همچنین، دعانویسی آخرین مرحله درمان است. پرخوان کاغذی را به صورت چهارگوش پاره کرده و بر روی آن خطوطی را ترسیم می‌کند که شبیه به کلمات نیستند. برخی از برگه‌ها را با آب دهان خیس کرده و به صورت مثلثی درآورده به بیمار می‌دهد تا در آب حل کرده و بنوشد یا زیر بالش خود قرار دهد.

چالش‌های تداوم آیین پرخوانی

با وجود اهمیت فرهنگی، آیین پرخوانی با چالش‌هایی روبرو است. رجب پرخوان، از مشهورترین چهره‌های این آیین در بین ترکمن‌های ایران است که در یکی از روستاهای شهرستان کلاله در استان گلستان زندگی می‌کند. بسیاری از پیروان وی بر این باورند که با در گذشت رجب پرخوان که دوران کهولت و بیماری را سپری می‌کند، این شیوه درمان نیز جایگاه و موقعیت پیشین خود را از دست خواهد داد. زیرا سایر پرخوان‌ها همانند وی از مهارت لازم برخوردار نیستند و در باور مردم، قدرت درمانگری آن‌ها با رجب پرخوان برابری نمی‌کند.

از سوی دیگر، با پیشرفت علم پزشکی، در میان برخی از افراد جامعه از میزان محبوبیت پرخوان‌ها تا حدی کاسته شده است. اما همچنان به عنوان یکی از روش‌های درمان بیماران روحی مورد توجه پیروان خویش است. در سالیان اخیر، سازمان میراث فرهنگی و پژوهشکده مردم‌شناسی پژوهشی در خصوص پرخوانی رجب پرخوان به وسیله محمد میرشکرایی، رئیس وقت پژوهشکده، پژوهشی انجام گرفته است. این پژوهش‌ها نشان می‌دهد که آیین پرخوانی در بین ترکمن‌های استان گلستان و خراسان شمالی رایج است و ترکمن‌های این مناطق در شهرهایی مانند قرقلا، بندرترکمن، گنبدکاووس، کلاله، مراوه‌تپه، راز و جرگلان و بجنورد زندگی می‌کنند.

سوالات متداول