روز دحوالارض (۲۵ ذوالقعده) چه روزی است؟ اعمال و فضیلت‌ها

روز دحوالارض (۲۵ ذوالقعده) یکی از روزهای پرفضیلت و مبارک در تقویم اسلامی است. «دَحو» در لغت به معنای گستردن، پهن کردن و هموار ساختن است و «ارض» به معنای زمین. بنابراین دحوالارض به معنای «گسترده شدن زمین» یا «گسترش خشکی‌های زمین» می‌باشد. این روز مصادف با ۲۵ ماه ذی‌القعده (ذوالقعده) است و در منابع اسلامی و روایات اهل بیت (ع) جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس این روایات، نخستین بخش از خشکی‌های زمین که در زیر آب بودند، در چنین روزی از زیر آب سر برآورد و آن سرزمین مبارک «کعبه» و «مکه مکرمه» بود؛ به همین دلیل به مکه «ام‌القری» (مادر همه آبادی‌ها) می‌گویند. در قرآن کریم نیز در آیه ۳۰ سوره مبارکه نازعات به این رویداد عظیم اشاره شده است: «وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَٰلِکَ دَحَاهَا» (و زمین را پس از آن بگسترد). این روز نه تنها از نظر کیهان‌شناسی و خلقت زمین اهمیت دارد، بلکه به دلیل وقوع رویدادهای مهم تاریخی و در نظر گرفتن اعمال عبادی با فضیلت، از جایگاه ممتازی در میان مسلمانان برخوردار است.

روز دحوالارض (۲۵ ذوالقعده)

تاریخ دقیق روز دحوالارض در سال‌های مختلف قمری و شمسی: دحوالارض همیشه روز ۲۵ ماه ذی‌القعده (ذوالقعده) در تقویم هجری قمری است و تاریخ شمسی آن هر سال تغییر می‌کند.

علت نامگذاری دحوالارض و رویدادهای خلقت زمین

دحو به چه معناست و چه نسبتی با خلقت دارد؟ «دَحْو» در منابع لغوی به معنای گستردن، گسترانیدن، آماده کردن سطح زمین برای زندگی و هموار کردن آن است. در منابع اسلامی و روایات معصومین (ع) آمده است که در آغاز خلقت، تمام کره زمین زیر آب‌های حاصل از باران‌های سیلابی نخستین قرار داشت. در روز ۲۵ ذی‌القعده، به فرمان خداوند، نخستین نقطه از زیر آب بیرون آمد و آن «مکه مکرمه» و جایگاه «خانه کعبه» بود. سپس سایر خشکی‌ها از دل آب‌ها سر برآورده و گسترده شدند تا به شکل امروزی درآمدند و شرایط برای زندگی جانداران و انسان فراهم شد. مجموع این گستردگی و هموار شدن، «دحو الارض» نامیده می‌شود. در آیه ۳۰ سوره نازعات، خداوند می‌فرماید «وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَٰلِکَ دَحَاهَا» (و زمین را پس از آن بگسترد). مفسران منظور از «دَحیها» را همان دحوالارض دانسته‌اند.

اعمال و آداب ویژه روز و شب دحوالارض

برای این روز مبارک، در منابع معتبری مانند «مفاتیح الجنان» مرحوم شیخ عباس قمی (ره) اعمال متعددی ذکر شده است که برخی از مهم‌ترین و پرفضیلت‌ترین آنها به شرح زیر است:

• روزه گرفتن با ثواب ۷۰ سال عبادت: در منابع متعدد و از جمله در روایت از امیرالمؤمنین امام علی (ع) نقل شده است که روزه روز دحوالارض، ثواب هفتاد سال عبادت را دارد و یکی از چهار روز ممتاز سال است که روزه آن سفارش شده است. برخی روایات نیز ثواب آن را برابر با یک سال یا صد سال عبادت ذکر کرده‌اند.
• غسل کردن به نیت روز دحوالارض: یکی دیگر از اعمال مؤکد این روز، انجام غسل مستحبی است که برای بهره‌مندی بیشتر از فضیلت عبادی این روز توصیه شده است.
• خواندن نماز مخصوص روز دحوالارض: دو رکعت نماز که در کتاب‌های معتبر روایت شده است. در هر رکعت، پس از سوره حمد، پنج بار سوره «و الشمس» خوانده می‌شود.
• نماز ظهر روز دحوالارض: خواندن دو رکعت نماز در هنگام ظهر از دیگر اعمال توصیه شده است.
• دعای «اللهم داحی الکعبه»: دعای مخصوصی با نام «دعای روز بیست و پنجم ذی‌القعده (دحو الارض)» که با عبارت «اَللَّهُمَّ دَاحِيَ الْكَعْبَةِ» آغاز می‌شود. این دعا سرشار از مفاهیم بلند توحیدی و درخواست‌های معنوی است و در مفاتیح الجنان نقل شده است.
• ذکر «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلّا بِاللّٰهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» و دعاهای دیگر: در منابع مختلف بر ذکر و دعاهای متعدد دیگر نیز تأکید شده است.
• زیارت امام رضا (علیه السلام): در روایت از میرداماد (ره)، زیارت امام رضا (ع) در این روز به عنوان «افضل اعمال مستحب و مؤکدترین آداب» معرفی شده است.
• صدقه دادن برای رفع گرفتاری‌ها (در برخی آیین‌های محلی و فرهنگی متداول است).

روز دحوالارض (۲۵ ذوالقعده)

رویدادهای مهم تاریخی و دینی در روز دحوالارض

بر اساس روایات متعدد از معصومین (ع)، روز ۲۵ ذی‌القعده (دحوالارض) صرفاً به خاطر گسترش زمین اهمیت ندارد، بلکه همزمانی آن با چندین رویداد تاریخی و دینی بزرگ، بر عظمت آن افزوده است. در روایتی از حضرت امام رضا (ع) این چند مورد مهم نقل شده است:

• ولادت حضرت ابراهیم خلیل (ع) و حضرت عیسی مسیح (ع): امام رضا (ع) فرمودند: در شب ۲۵ ذی‌القعده، دو پیامبر بزرگ الهی یعنی حضرت ابراهیم (ع) و حضرت عیسی (ع) متولد شده‌اند.
• خروج پیامبر اکرم (ص) از مدینه به قصد حجة الوداع: در چنین روزی، رسول خدا (ص) به همراه هزاران نفر از مسلمانان و اهل بیت (ع) برای انجام حجة الوداع از مدینه به سوی مکه حرکت کردند.
• هبوط حضرت آدم (ع) به زمین و بنای خانه کعبه: بر اساس برخی روایات، روز هبوط حضرت آدم (ع) و بنای خانه کعبه نیز در این روز بوده است.
• قیام امام زمان (عج) در برخی روایات: در برخی از منابع، این روز به عنوان یکی از محتملات روز قیام امام زمان (عج) مطرح شده است.
• انتشار رحمت الهی در زمین: امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند: نخستین رحمتی که از آسمان به زمین نازل شد، در ۲۵ ذی‌القعده بود. با توجه به این رویدادهای عظیم، روز دحوالارض در میان مسلمانان (به ویژه شیعیان) از جایگاهی والا و ممتاز در طول سال برخوردار است.

اهمیت دحوالارض در فرهنگ و آیین‌های رایج (با تقویم‌های ایرانی)

روز دحوالارض در کنار روزهای دیگری مانند روز عرفه، عید قربان، عید فطر و عید غدیر خم، به عنوان یکی از بزرگترین اعیاد و ایام مذهبی در تقویم اسلامی شناخته می‌شود. در ایران، به ویژه در شهرهای مذهبی مانند مشهد و قم، برخی از افراد این روز را با برگزاری آیین‌های خاصی از جمله دسته‌روی‌های معنوی، توسل به اهل بیت (ع) و توزیع نذری گرامی می‌دارند. این روز نه تنها در عرفان اسلامی، بلکه در متون کهن ایران فرهنگی نیز گاهی به عنوان نمادی از تجدید حیات طبیعت و شروع دوباره فصل باروری و زندگی (نزدیک به اواسط بهار) با تأکید بر بُعد مذهبی آن مورد توجه قرار می‌گیرد. بسیاری از مؤمنان با توجه به روایات معصومین (ع)، سعی می‌کنند با فضیلت‌ترین اعمال را در این روز انجام دهند. همچنین این روز با ماه ذی‌القعده که یکی از ماه‌های حرام (جنگ در آن حرام است) شناخته می‌شود، از حرمت و احترام بیشتری برخوردار می‌شود.

• بهترین اعمال در این روز: روزه، غسل، نماز مخصوص، دعای اللهم داحی الکعبه
• ثواب روزه: معادل (۷۰ سال / یک سال / صد سال) عبادت در روایات متفاوت
• اهمیت: مقارن با تولد حضرت ابراهیم و مسیح (ع)، خروج پیامبر به حجة الوداع
• سال ۱۴۰۵ هجری شمسی 23 اردیبهشت

روز دحوالارض با ۲۵ ذی‌القعده، فرصتی ارزشمند برای بهره‌مندی از فیوضات الهی، تقویت ایمان و درک عمیق‌تر از نظام آفرینش و رحمت بیکران خداوند است. مؤمنان با انجام اعمال مستحب و گرامی‌داشت این روز، به شکرانه نعمت زندگی در کره خاکی و گسترش رحمت الهی، گوشه‌ای از بندگی خود را به جای می‌آورند. از این روز پربرکت غافل نشوید و با روزه، دعا و عبادت، دل خود را صیقل دهید و به استقبال رحمت بی‌کران پروردگار بشتابید. امید که خداوند توفیق درک این لیالی پرفضیلت را به همگان عنایت فرماید.