روز لغو امتیاز تنباکو ؛ حکم تاریخی میرزای شیرازی که استعمار را به زانو درآورد + متن فتوا

روز لغو امتیاز تنباکو هر ساله در ۲۶ فروردین ماه (۱۳ شعبان) در تقویم ایران ثبت شده است. این روز یادآور یکی از مهم‌ترین و پرشکوه‌ترین قیام‌های مردمی در تاریخ معاصر ایران است؛ قیامی که بدون خشونت و با تکیه بر ایمان و غیرت دینی مردم، توانست بزرگترین قرارداد استعماری دوران قاجار را لغو کند. حکم تاریخی میرزای شیرازی و متعاقب آن لغو امتیاز نامشروع تنباکو توسط ناصرالدین شاه، نقطه عطفی در مبارزات ضداستعماری مردم ایران محسوب می‌شود و الگویی بی‌نظیر از همبستگی ملی و وحدت کلمه در تاریخ ایران به جای گذاشت.

در سال ۱۲۶۸ خورشیدی (۱۳۰۹ قمری)، ناصرالدین شاه قاجار در اوج ناآگاهی و غفلت، امتیاز انحصار خرید، فروش و صادرات تنباکوی ایران را به شخصی به نام «میجر تالبوت» انگلیسی واگذار کرد. این قرارداد که به «قرارداد رژی» معروف شد، برای مدت پنجاه سال تمامی تجارت تنباکوی ایران را در اختیار انگلیسی‌ها قرار می‌داد. این قرارداد زمینه‌ساز بزرگترین قیام مردمی علیه استعمار در تاریخ ایران شد.

روز لغو امتیاز تنباکو ؛ بزرگترین قیام مردمی علیه استعمار

در ادامه این مطلب، با تاریخچه قرارداد رژی، نقش میرزای شیرازی در افشای ماهیت استعماری آن، ابعاد مختلف قیام تنباکو و دستاوردهای این حرکت عظیم مردمی بیشتر آشنا می‌شویم. واقعه تحریم تنباکو نه تنها از نظر تاریخی حائز اهمیت است، بلکه درس‌های مهمی برای نسل‌های امروز در زمینه مبارزه با استعمار، استقلال طلبی، همبستگی ملی و نقش روحانیت در آگاهی‌بخشی مردم دارد.

قرارداد رژی؛ توطئه استعماری برای سلطه اقتصادی بر ایران

قرارداد رژی در ۲۰ مارس ۱۸۹۰ میلادی (۲۹ اسفند ۱۲۶۸ خورشیدی) بین ناصرالدین شاه و میجر تالبوت، یک سرمایه‌دار و ماجراجوی انگلیسی، منعقد شد. بر اساس این قرارداد، تالبوت و شرکایش برای مدت پنجاه سال، حق انحصاری خرید و فروش کلیه توتون و تنباکوهای ایران را به دست می‌آوردند. در مقابل، دولت ایران سالانه ۱۵ هزار پوند و همچنین پانزده درصد از سود خالص شرکت به نفع ایران دریافت می‌کرد. در ظاهر، این قرارداد بودجه‌ای برای دربار قاجار فراهم می‌کرد، اما کارشناسان معتقد بودند ارزش واقعی تجارت تنباکوی ایران با احتساب صادرات سالانه حدود ۳۰۰ هزار پوند بود.

نکته بسیار مهم و ناگفته قرارداد این بود که بر اساس بندی از آن، هر سال، پنج مأمور انگلیسی می‌توانستند به بهانه نظارت بر انحصار، در کشور رفت و آمد کنند و با آزادی کامل، کشوری را که در شرایط نیمه استعماری به سر می‌برد، زیر نظر بگیرند. این بند، جنبه سیاسی و جاسوسی قرارداد را آشکار می‌ساخت. علما و روشنفکران بلافاصله پس از اطلاع از قرارداد، به مخالفت برخاستند و ماهیت استعماری آن را افشا کردند.

نقش میرزای شیرازی در افشای قرارداد و رهبری قیام

حضرت آیت الله العظمی میرزای شیرازی (ره) در آن زمان در شهر سامرا اقامت داشت و مرجعیت عامه شیعیان را بر عهده داشت. میرزای شیرازی که از علمای برجسته و مبارز عصر خود بود، قبل از صدور فتوا، به شیوه روشنگرانه خود، چندین مرحله را برای تنبیه رژیم قاجار و جلوگیری از امتیاز رژی طی کرد. ابتدا تلگراف‌هایی به شاه فرستاد و او را از عواقب این قرارداد آگاه کرد. شاه که تحت تأثیر مشاوران انگلیسی خود قرار داشت، به این هشدارها توجه نکرد.

وقتی ناصرالدین شاه از پذیرش نصایح علمای نجف و شیراز و بیداری عمومی سر باز زد، میرزای شیرازی در ۲۴ شعبان ۱۳۰۹ قمری (۱۶ فروردین ۱۲۷۱ خورشیدی)، طی نامه‌ای به ناصرالدین شاه، ارسال قوا برای سرکوب مردم را محکوم کرد و اعلام داشت: «الیوم استعمال تنباکو به هر نحو در حکم محاربه با امام زمان(ع) است». این فتوا را برخی از روحانیون بلافاصله در شهرهای مختلف پخش کردند و در نتیجه، مردم ایران یکپارچه به مخالفت با این قرارداد پرداختند.

متن کامل فتوا و اعلامیه میرزای شیرازی

در تاریخ ۲۴ شعبان ۱۳۰۹ قمری، میرزای شیرازی طی دو اعلامیه جداگانه، حکم تاریخی خود را صادر کرد. در اعلامیه خطاب به شاه که به امضای ۴۰ تن از مجتهدان و طلاب سامرا رسیده بود، آمده است:

«به عرض مبارک رسانید... هرکه در این فساد و گناه عظیم که باعث قلت درآمد و ضرر و زیان عاید اهالی ایران می‌گردد و بزرگی و عظمت دولت علیه ایران را تنزل می‌بخشد و از نفوذ در کارها و حفظ حدود ایران بیرون می‌رود و... مشارکت و مداخلتی نماید، کأنَّما با امام زمان(علیه السلام) محاربه کرده...»

ابعاد قیام تنباکو و همبستگی ملی مردم ایران

فتوای میرزای شیرازی در اسرع وقت در سراسر ایران منتشر شد و مردم نیز با شور و هیجان فراوان از آن استقبال کردند. در تهران، اصفهان، تبریز، مشهد، شیراز، کرمان، رشت، همدان و سایر شهرهای ایران، مردم به تحریم تنباکو پرداختند. بازارها تعطیل شد، کسبه و تجار از خرید و فروش تنباکو خودداری کردند، قلیان‌ها در اماکن عمومی شکسته شد و حتی زنان خانه‌دار نیز از استعمال تنباکو در خانه دست کشیدند.

این قیام گسترده به حدی فراگیر شد که دربار و کارگزاران قاجار را با بحران عظیمی مواجه کرد. حتی زنان حرمسرای ناصرالدین شاه نیز که از طرفداران پر و پا قرص قلیان بودند، از کشیدن قلیان خودداری کردند و این امر شاه را دچار وحشت و اضطراب کرد. روزنامه ثریا از استانبول نوشت: «فردی از خانواده شاه نقل می‌کرد که زنان حرمسرا دست به شورش زدند و از شاه خواستند قرارداد تنباکو را لغو کند».

روز لغو امتیاز تنباکو

عوامل موفقیت قیام تنباکو

با بررسی و مطالعه ابعاد مختلف این قیام بزرگ، عوامل متعددی را می‌توان برای موفقیت آن برشمرد:

• ساختار متمرکز روحانیت و مرجعیت شیعه: حکم میرزای شیرازی به دلیل جایگاه رفیع ایشان، برای عموم مردم حجیت شرعی داشت
• وحدت و اتحاد اقشار مختلف مردم: علما، تجار، اصناف، بازاریان، زنان و مردان عادی همه در این قیام مشارکت داشتند
• عدم خشونت اعتراضات: تحریم اقتصادی به جای رویارویی فیزیکی، قدرت استعمار را به چالش کشید
• حمایت بازاریان و اصناف: تعطیلی بازار و عدم خرید و فروش تنباکو، فشار اقتصادی زیادی بر دربار وارد کرد
• فداکاری و پایمردی مردم: مردم با وجود تحمل ضررهای سنگین اقتصادی، از تصمیم خود کوتاه نیامدند

لغو قرارداد رژی و پیروزی ملت ایران

سرانجام شاه قاجار بعد از چند روز و مشاهده عظمت قیام در شهرهای مختلف، چاره را در عذرخواهی و لغو امتیاز تنباکو دید. ناصرالدین شاه طی حکمی روز ۲۶ فروردین ۱۲۷۱ خورشیدی، قرارداد را فسخ کرد و طی اعلامیه‌ای، ضمن اعلام بی‌اطلاعی و تقصیر خود، از علما عذرخواهی کرد. میرزای شیرازی نیز در پاسخ، رضایت خود را از لغو قرارداد اعلام کرد و از مردم خواست به روال عادی زندگی بازگردند. بدین ترتیب بزرگترین قیام مردمی علیه استعمار در تاریخ ایران با پیروزی به پایان رسید.

دستاوردهای ماندگار روز لغو امتیاز تنباکو

قیام تاریخی تنباکو و لغو قرارداد رژی، دارای دستاوردهای مهم و ماندگاری برای تاریخ معاصر ایران بود که از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ثبات استقلال سیاسی ایران در برابر استعمار: انگلیس که با تجزیه قاجارها را تهدید کرده بود، با مشاهده عکس‌العمل سخت میرزای شیرازی و مردم، عقب کشید
• نقش تعیین‌کننده مرجعیت و نشان دادن عظمت رهبران دینی: مشخص شد مرجعیت دینی می‌تواند در سرنوشت کشور تأثیرگذار باشد
• آشنایی بیش از پیش مردم با ابعاد نفوذ استعمار: شاید قبل از قیام تنباکو، مردم تصور نمی‌کردند با یک حکم ساده، چنین پیروزی عظیمی به دست آورند
• نشان دادن ابهت اقتدار دینی در مقابل اقتدار سیاسی: شاه قاجار در برابر فتوای میرزای شیرازی عقب‌نشینی کرد و توان مقابله با آن را نداشت
• پی ریزی قیام‌های بزرگ بعدی: قیام تنباکو الگویی برای قیام‌های بعدی مانند انقلاب مشروطه و نهضت ملی شدن نفت شد

سخن پایانی؛ درس‌هایی از قیام تنباکو برای نسل امروز

روز لغو امتیاز تنباکو یادآور این حقیقت است که ملت ایران در طول تاریخ هرگاه با اتحاد، همدلی و تکیه بر ارزش‌های دینی و ملی خود، در برابر استعمار و سلطه‌طلبی ایستاده است، به پیروزی رسیده است. این قیام تاریخی درس‌های مهمی برای نسل امروز دارد: ضرورت آگاهی و بصیرت سیاسی، اهمیت همبستگی ملی در برابر تهدیدات خارجی، نقش رهبری دینی و مرجعیت در مواقع حساس، قدرت تحریم اقتصادی به عنوان یک ابزار مبارزه، و ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی‌های قدرت‌های استعمارگر.

فردای آن روز که فتوای تحریم تنباکو منتشر شد، قلیان‌ها و تنباکوها یکپارچه جمع‌آوری و از رونق افتاد؛ "نه قلیانی دود کرد و نه چپقی". برخی مفسران نوشته‌اند: «ایران در آن روز با تمام شکوه به میدان آمد تا به جهانیان بفهماند که یک ملت هرگز نباید و نمی‌تواند زیر سلطه بردگان قدرت‌های استعمارگر باشد». روز لغو امتیاز تنباکو بر همه ایرانیان آزاده و استعمارستیز گرامی باد.