روز بزرگداشت شیخ کلینی ؛ ثقهالاسلامی که کتابش برای شیعیان کافی است + افتخار جهان اسلام

روز بزرگداشت شیخ کلینی هر ساله در ۱۹ اردیبهشت ماه گرامی داشته می‌شود. ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی، معروف به «ثقةالاسلام»، از بزرگ‌ترین و مشهورترین محدثان و فقهای مذهب شیعه دوازده‌امامی است. او نویسنده کتاب ارزشمند «الکافی» است که اولین و مهم‌ترین کتاب از کتب اربعه حدیثی شیعه به شمار می‌رود. اما چه ویژگی‌هایی این عالم بزرگ را به درجه «ثقةالاسلام» رساند؟ چرا کتاب او جایگاهی بی‌نظیر در میان شیعیان دارد؟ در ادامه با زندگی و آثار این افتخار جهان اسلام آشنا می‌شویم.

مطالب مرتبط با «روز بزرگداشت شیخ کلینی»: «روز بزرگداشت شیخ شهاب الدین سهروردی؛ مروری بر حکمت اشراق» و «روز بزرگداشت حکیم عمر خیام ؛ شاعری که جهان را با رباعیاتش تسخیر کرد + فلسفه زندگی»

شیخ کلینی در زمانی می‌زیست که عقاید انحرافی در پی تخریب و تحریف شیعه و عقاید آن بودند. او با نوشتن کتابی در نقد و رد افرادی که اندیشه‌های نادرست داشتند و می‌خواستند عقاید مقدسات شیعه را منحرف کنند، با آنها مبارزه کرد. ۱۹ اردیبهشت‌ماه به پاس تلاش و کوشش خستگی‌ناپذیر این عالم گرانقدر، روز بزرگداشت شیخ کلینی نامیده شده است.

روز بزرگداشت شیخ کلینی؛ یادبود تلاش‌های بی‌وقفه

شیخ کلینی در سال ۲۵۸ هجری قمری (یا به روایتی ۲۵۵ هجری) در روستای کلین از توابع حسن‌آباد فشافویه در ۳۸ کیلومتری شهر ری متولد شد. او در زمان امامت امام حسن عسکری(ع) به دنیا آمد و در دوره غیبت صغری و در زمان چهار نایب خاص امام زمان(عج) زندگی می‌کرد. شهر ری در آن دوران مرکز برخورد آرا و اندیشه‌های مختلف از جمله اسماعیلیه، حنفی، شافعی و شیعه بود. کلینی در این فضای پیچیده، ضمن تحصیل علوم اسلامی نزد پدر و دایی خود، برای ادامه تحصیل عازم شهرهای دیگری مانند قم، بغداد و کوفه شد.

ثقةالاسلام؛ لقبی که افتخار شیعه و جهان اسلام شد

شیخ کلینی به دلیل درستی و صداقت گفتار، کردار و شناخت کامل احادیث اهل بیت(ع) و اخبار، ملقب به «ثقةالاسلام» شد. او نخستین دانشمند اسلامی به شمار می‌رفت که این لقب را به خود اختصاص داده بود. اهل سنت نیز به دیده تحسین و احترام به او نگاه می‌کردند و وی محل مراجعه عامه و خاصه در فتوا بود. ابن اثیر که از دانشمندان بزرگ اهل سنت است، می‌گوید: احیاکننده مذهب شیعه در آغاز قرن سوم، ابو جعفر محمد بن یعقوب رازی (شیخ کلینی) بوده است. شمس‌الدین ذهبی از دیگر دانشمندان اهل سنت نیز از وی با عناوین «شیخ الشیعه» و «عالم الامامیه» یاد کرده است.

اساتید و شاگردان؛ حلقه وصل تشیع در عصر غیبت

کلینی در شهرهای ری، قم، بغداد، کوفه و دیگر نقاط ممالک اسلامی، دانشمندان بزرگ، فقیهان و محدثان بسیاری را ملاقات کرده و از آنان اجازه روایت دریافت کرد. در کتب رجال و تراجم، بالغ بر ۴۰ نفر از فقها و محدثان را نام می‌برند که از استادان و مشایخ اجازه وی به شمار رفته‌اند. برخی از مهم‌ترین استادان شیخ کلینی عبارتند از:

• احمد بن محمد بن عیسی اشعری
• علی بن ابراهیم قمی (صاحب تفسیر قمی)
• احمد بن ادریس قمی
• محمد بن حسن صفار قمی
• عبدالله بن جعفر حمیری

در سوی دیگر، شاگردان بسیاری در مکتب اندیشه او تعلیم یافتند که هر کدام ستارگان پر فروغی در سپهر علوم دینی شدند. از جمله شاگردان برجسته شیخ کلینی می‌توان به ابن قولویه قمی (صاحب کتاب کامل الزیارات)، علی بن محمد بن موسی دقاق، محمد بن ابراهیم نعمانی (معروف به ابن ابی زینب) و هارون بن موسی اشاره کرد.

کتاب الکافی؛ گنجینه‌ای از معارف اهل بیت(ع)

شهرت و آوازه کلینی در جهان اسلام به خاطر نوشتن کتاب «الکافی» است. این کتاب مهم‌ترین و نفیس‌ترین کتاب از مجموعه کتب چهارگانه حدیثی (کتب اربعه) مذهب تشیع است. کلینی این کتاب را طی ۲۰ سال تلاش خستگی‌ناپذیر تألیف کرد. کتاب کافی شامل ۳ بخش اصلی است:

• اصول کافی (۲ جلد): شامل روایات اعتقادی و اخلاقی
• فروع کافی (۵ جلد): شامل احکام و مسائل فقهی از طهارت تا دیات
• روضه کافی (۱ جلد): شامل مواعظ، قصص و کلمات قصار ائمه(ع)

این مجموعه در بردارنده ۱۶ هزار و ۱۹۹ حدیث از پیامبر اسلام(ص) و ائمه اهل بیت(ع) است. ملّامحمد تقی مجلسی در مورد شیخ کلینی و کتاب کافی می‌نویسد: «کلینی در میان تمام دانشمندان ما، و آنان که از او روایت کرده‌اند، همچنین در نظم و ترتیب کتابش کافی بی‌نظیر بوده و این مزایا دلیل است که وی از جانب خداوند متعال تأییدات خاصی داشته است».

تأیید کتاب کافی توسط امام زمان(عج)

از آنجا که شیخ کلینی در عصر غیبت صغری و در زمان حیات نواب خاص امام زمان(عج) زندگی می‌کرد، معروف است که کتاب کافی توسط نائبان حضرت به محضر امام زمان(عج) رسید و مورد تأیید ایشان قرار گرفت. درباره این کتاب شریف روایت شده که امام عصر(عج) فرمودند: «کتاب کافی برای شیعیان ما کافی است». هرچند دلیل قطعی بر این امر وجود ندارد، اما ارزش و اعتبار والای این کتاب در نزد تمامی علما و فقهای شیعه، این احتمال را بسیار قوی می‌کند.

آثار دیگر شیخ کلینی

علاوه بر کتاب ارزشمند الکافی، آثار دیگری نیز از شیخ کلینی به یادگار مانده است. شیخ طوسی و نجاشی کتاب‌های زیر را از کلینی دانسته‌اند:

• کتاب الرجال
• کتاب الردّ علی القرامطة (در نقد و رد فرقه قرامطه)
• رسائل الائمّة
• کتاب تعبیر الرؤیا
• کتاب فضل القرآن
• کتاب الزّیُّ و التَّجَمُّل
• مجموعه شعر (شامل قصایدی که شاعران در مناقب و فضایل اهل بیت سروده‌اند)

آرامگاه ثقةالاسلام در بغداد

شیخ کلینی در سن ۷۰ سالگی و در سال ۳۲۹ هجری قمری (مصادف با آغاز غیبت کبری) در بغداد درگذشت. ابو قیراط محمد بن جعفر حسنی، یکی از بزرگان بغداد بر پیکرش نماز خواند. آرامگاه او در «باب‌الکوفه» در بغداد، در ناحیه شرقی رود دجله کنار پل قدیم بغداد قرار دارد و سال‌هاست که مقبره این عالم بزرگ مورد احترام اهل سنت و محل زیارت شیعیان بوده است. در شهر ری نیز امروزه کتابخانه‌ای به نام کتابخانه شیخ کلینی به یاد او برپاست.

روز بزرگداشت شیخ کلینی

جایگاه رفیع شیخ کلینی در نگاه بزرگان

عظمت و بزرگی کلینی در میان شیعه و اهل سنت به قدری است که دانشمندان بزرگی در توصیف او سخن گفته‌اند. از جمله این بزرگان می‌توان به مبارک بن اثیر الدین جزری از دانشمندان اهل تسنن اشاره کرد که وی را مجدد و احیاکننده مذهب شیعه در رأس سده سوم دانسته است. آقا بزرگ تهرانی از بزرگترین تراث‌شناسان شیعه نیز می‌گوید: «کافی کتابی است که در نقل حدیث از اهل بیت(ع)، مانند آن نوشته نشده است». میرداماد نیز در مورد کتاب کافی می‌نویسد: «کتاب پر محتوایی است که مانند آن نصیب هیچ یک از فقها و علما و عقلا و حکما از زمان تصنیف آن تا کنون نشده است».

سخن پایانی؛ افتخار شیعه و جهان اسلام

روز بزرگداشت شیخ کلینی یادآور تلاش‌های بی‌وقفه محدث بزرگی است که در حساس‌ترین برهه تاریخی تشیع (دوره غیبت صغری) با تألیف کتاب «الکافی»، میراث گرانبهای اهل بیت(ع) را برای نسل‌های آینده حفظ کرد. او با لقب «ثقةالاسلام» نه تنها در میان شیعیان، که در میان اهل سنت نیز از احترام و منزلت والایی برخوردار بود. ۱۹ اردیبهشت، روز بزرگداشت این عالم گرانقدر، فرصتی است تا با زندگی، آثار و تلاش‌های او آشنا شویم و از برکات کتاب گرانسنگ «الکافی» بهره‌مند گردیم.