آداب و رسوم مردم سلماس؛ سفری به فرهنگ غنی و جشن‌های بومی

آداب و رسوم مردم سلماس نشان‌دهنده پیوند عمیق این مردم با تاریخ، طبیعت و باورهای دینی خود است. شهر سلماس در شمال غربی ایران، همواره به عنوان یکی از کانون‌های فرهنگی و تاریخی آذربایجان شناخته شده و مردم آن با حفظ سنت‌های کهن، هویت فرهنگی خود را زنده نگه داشته‌اند. این آداب و رسوم تنها یک تفریح ساده نیستند، بلکه نمادی از امید به زندگی بهتر، همبستگی اجتماعی و احترام به طبیعت و خداوند هستند که در طول سده‌ها دست‌به‌دست شده‌اند.

مطالب مرتبط با «آداب و رسوم مردم سلماس»: «آداب و رسوم عروسی قشقایی؛ سفری به دل جشن‌های رنگارنگ» و «آداب و سنن ماه رمضان چیست؟»

در میان رویدادهای مختلف سال، جشن‌ها و مراسم مذهبی جایگاه ویژه‌ای دارند. از جشن‌های ملی و بهاری که با شادی و آتش‌بازی همراه است تا مراسم سوگواری محرم که با شکوه و احساسات عمیق مذهبی برگزار می‌شود، همه و همه بخشی از هویت جمعی مردم سلماس هستند. در این مطلب به بررسی دقیق‌تر برخی از مهم‌ترین این آداب و رسوم می‌پردازیم.

جشن چهارشنبه سوری و آداب و رسوم آن

چهارشنبه سوری در سلماس یکی از باشکوه‌ترین جشن‌های بهاری است که با آمیختگی شادی و معنویت برگزار می‌شود. در گذشته، دو شب چهارشنبه نیمه دوم بهمن ماه را «چهارشنبه دروغی» می‌نامیدند و جوانان و بزرگترها آن را جدی نمی‌گرفتند. بچه‌ها با اندکی آتش روشن کردن و امکانات محدود، جشن کوچکی می‌گرفتند و در واقع به استقبال چهارشنبه‌های بعدی می‌رفتند. اما چهارشنبه‌های اسفند ماه، به ویژه چهارشنبه آخر سال، حال و هوای کاملاً متفاوتی داشت و از چند روز قبل، نه تنها جوانان و بچه‌ها، بلکه تمام اعضای خانواده خود را برای این جشن ملی آماده می‌کردند.

برای تهیه وسایل آتش‌بازی تلاش زیادی می‌شد؛ گویی قرار بود یک حمله مهم آغاز شود. مردم خود را به فش‌فشه، طپانچه، بمب‌های دستی، ترقه و سایر وسایل آتش‌زا مسلح می‌کردند. از بعدازظهر روز سه‌شنبه جشن با دهل و سورنا شروع می‌شد و همه لباس نو می‌پوشیدند. دهل‌زن‌ها همراه با سورناچی در خیابان‌ها مشغول نواختن می‌شدند و مردم از زن و مرد، پیر و جوان دور آن جمع می‌شدند. مردها به تنهایی و گاهی دسته‌جمعی می‌رقصیدند.

عصر با گرگ و میش شدن هوا، در بام‌ها آتش روشن می‌شد و مهماتی که جوانان چند روز تدارک دیده بودند، بکار گرفته می‌شد. شعله‌های آتش از بام‌ها زبانه می‌کشید و صدای شلیک گلوله‌های طپانچه و سایر وسایل آتش‌زا از همه طرف به گوش می‌رسید. در تمام خانه‌ها برای شام پلو و خورشت آماده می‌شد و بچه‌ها بیشتر از این بابت خوشحال بودند که آن شب پلو خواهند خورد، زیرا همان‌گونه که قبلاً نیز گفته شد، سالی یکی دو بار بیشتر برنج مصرف نمی‌شد. آن شب باید تمام اعضای خانواده پشت بام‌ها می‌رفتند و در آتش‌بازی شرکت می‌نمودند. بعد از فرونشیندن آتش، همه از روی آتش می‌پریدند و با صدای بلند می‌گفتند: «سرخی تو از من، زردی من از تو».

بعد از اتمام وسایل آتش‌بازی و فروکش کردن آتش، مقداری از آتش روی بام را به حیاط می‌ریختند زیرا آن را خوش‌یمن می‌دانستند. بعد از تمام شدن همه این مراسم، از بام پایین آمده و شامی را که مدتها انتظارش را کشیده بودند، صرف می‌کردند. بعد از صرف شام، مرحله قاشق‌زنی (بئلدی بئلدی) شروع می‌شد. اغلب بچه‌ها و جوانان تو‌بره یا دستکش را با ریسمانی که با آن بسته می‌شد، از روزنه خانه‌ها به پایین می‌فرستادند و صاحب خانه چند عدد بادام یا گردو و یا سنجد توی توبره می‌گذاشت.

مراسم ناو و دوز؛ آیین‌های بهاری

صبح روز آخرین چهارشنبه اسفند ماه، مردم خود را برای رفتن به مراسم «ناو» و «دوز» آماده می‌کردند. صبح روز آخرین چهارشنبه، قبل از طلوع آفتاب، همه مردم از زن و مرد و پیر و جوان از آبادی بیرون آمده و در محل معینی که آب بره آسیاب معروف به آسیاب «جهودلر» بود، گرد می‌آمدند. دخترهای دم‌بخت از روی آبی که از آب‌بره جاری بود، می‌پریدند و می‌گفتند: «آتل ماتل چهارشنبه بختیم آچل چهارشنبه».

در طرفی هم دهل‌زن و سورناچی زنان عده‌ای را دور خود جمع می‌کردند. بعضی‌ها می‌رقصیدند و جوانان مقداری از وسایل آتش‌بازی را که از شب قبل برای این مراسم کنار گذاشته بودند، بطور دسته جمعی بکار می‌بردند. بعد از طلوع خورشید، همگی به خانه‌های خود برگشته و صبحانه صرف می‌نمودند و صبحانه آن روز اغلب نان روغنی بود که در خانه خود می‌پختند و اغلب با حلوای خانگی همراه بود.

اما در مورد مراسم «دوز»، در زبان ترکی به محل هموار «دوز» گفته می‌شود. اما در محل به مراسمی اطلاق می‌شود که ذیلاً شرح آن می‌پردازیم. بعد از مراسم ناو و صرف صبحانه، حدود ساعت ۹ به بعد، از مردم دسته دسته از شهر خارج شده و به محل وسیع و همواری به نام قبرستان آغداش می‌رفتند و دور هم جمع می‌شدند. این مراسم هم با دهل و سورنا و رقص و بادام‌بازی بچه‌ها تا ظهر ادامه پیدا می‌کرد.

جالب‌ترین صحنه این مراسم که در مراسم‌های دیگر دیده نمی‌شود، اسب‌سواری و اسب‌دوانی بود. هر کس اسب خود را آماده می‌کرد و در این فضای شاد و پرشور، مهارت خود را نشان می‌داد. این آیین‌ها نمادی از شادی، تندرستی و پیوند با طبیعت در آغاز فصل بهار بودند.

مراسم مذهبی تاسوعا و عاشورا

سلماس یکی از مراکز مهم برگزاری مراسم مذهبی در منطقه است. مراسم عاشورا در سلماس با شکوه خاصی برگزار می‌شود و مردم با حضور گسترده در این مراسم، وفاداری خود را به اهل بیت (ع) نشان می‌دهند. چند روز اول ماه محرم چندان جدی گرفته نمی‌شد، ولی از روز هفتم به بعد تقریباً همه به مسجد می‌آمدند و غیر از سینه‌زنی، شبیه‌خوانی هم اجرا می‌شد.

روز تاسوعا از صبح، دسته‌های سینه‌زنی از خیابان‌ها عبور می‌کردند و نزورات مردم بوسیله یکی از دست‌اندرکاران مسجد جمع‌آوری می‌شد. این نزورات گاه پول نقد و اغلب قربانی کردن گوسفند در پیشاپیش دسته سینه‌زنی بود. یعنی هر وقت دسته به در خانه نذرکننده می‌رسید، صاحب نذر گوسفندی را در جلو دسته قربانی می‌کرد. عده‌ای از دست‌اندرکاران مسجد هم مسئول جمع‌آوری گوسفندان قربانی شده بودند که آنها را به قصابی‌ها تحویل می‌دادند و قصابی‌ها هم گوشت آنها را به قیمت روز به مردم فروخته و پول آنرا تقدیم مسجد می‌نمودند.

مسئول جمع‌آوری نزورات نقدی، ضمن دریافت نذر با صدای بلند به نذردهنده دعا می‌کرد و به والدینش رحمت می‌فرستاد و مردم آمین می‌گفتند. این مراسم تا ظهر روز تاسوعا ادامه داشت. بعدازظهر دسته به قبرستان می‌رفت و همین‌طور فاصله مسجد تا قبرستان را با سینه‌زنی طی کرده، دوباره به مسجد بر می‌گشتند و بعد برنامه روحانی بود که در مسجد اجرا می‌شد. ولی شب تاسوعا، ابتدا دسته‌ی قمه‌زنی که به تن کرده و قمه را می‌گرفتند، با دور زدن در داخل مسجد به دادن شعارهای محرک مذهبی مخصوص واقعه کربلا می‌پرداختند، سپس با بقیه مردم در مسجد می‌نشستند.

در صبح همان روز عاشورا، مردم شهر برای دیدن مراسم شبیه‌خوانی به روستاهای اطراف و یا به یک میدان وسیع که در داخل شهر بود می‌رفتند و با جمع شدن دور میدان، به تماشای اجرای مراسم شبیه‌خوانها می‌نشستند. این مراسم نمادی از وحدت، ایمان و ایستادگی در برابر ظلم است که نسل به نسل در سلماس حفظ شده است.

سایر آداب و رسوم و نکات فرهنگی

یکی دیگر از مراسم چهارشنبه سوری (شب سه‌شنبه آخر اسفند) این بود که اگر دختری آن سال ازدواج کرده ولی هنوز به خانه شوهر نرفته و در خانه پدرش بود، هدایایی از قبیل لباس، شیرینی و مواد لازم برای تهیه شام آن شب از قبیل برنج و روغن و غیره از خانواده داماد به خانواده عروس فرستاده می‌شد و خانواده عروس هم برای داماد پیراهن و یا پوشاک دیگری می‌فرستاد. این رسم نمادی از پیوند دو خانواده و احترام متقابل است.

سوالات متداول