۷ کاردستی ماهیچه و استخوان برای علوم پنجم؛ مدلهای متحرک با عکس

اگر به ساخت مدلهای استخوانی علاقه دارید، مقاله ۸ کاردستی اسکلت بدن انسان با عکس را هم ببینید. تفاوت این آموزش با مدل اسکلت آن است که اینجا فقط شکل استخوانها مهم نیست؛ باید مشخص شود ماهیچه چهطور با کشیدن استخوان، مفصل را حرکت میدهد.
ماهیچه و استخوان چگونه باعث حرکت دست میشوند؟
استخوانها تکیهگاه بدن هستند و در کنار مفصلها حرکت میکنند؛ اما خود استخوان مانند موتور حرکت نمیکند. ماهیچههای اسکلتی با کمک تاندونها به استخوان متصلاند. وقتی ماهیچه منقبض میشود، کشش ایجاد میکند و استخوان را جابهجا میسازد. در خم شدن آرنج، ماهیچه دوسر بازویی در جلوی بازو نقش مهمی دارد؛ هنگام صاف کردن آرنج، ماهیچه سهسر در پشت بازو فعالتر میشود. این دو را میتوان یک جفت ماهیچه با عملکرد مخالف در نظر گرفت.
نکته مهم برای ساخت ماکت: کش، نخ یا بادکنک در این کاردستی نماد ماهیچه و نیروی کشش است؛ درست مانند ماهیچه واقعی منقبض نمیشود. هنگام توضیح، بگویید «نخ را میکشیم تا کار انقباض ماهیچه را شبیهسازی کنیم»، نه اینکه خود نخ ماهیچه زنده است. این تمایز باعث میشود پروژه هم زیبا باشد و هم از نظر علوم دقیقتر.
وسایل لازم برای ساخت کاردستی ماهیچه و استخوان
وسایل مشترک بیشتر مدلها شامل مقوای ضخیم سفید و رنگی، نی تمیز، چوب بستنی، نخ محکم، کش نرم، تکه فوم یا نمد قرمز، بست دوشاخه کاغذی، چسب مایع، قیچی کند، پانچ و خطکش است. داشتن همه این وسایل ضروری نیست؛ هر مدل فهرست مخصوص خودش را دارد. برای تمرینهای دیگر مدرسه، بخش آزمایش و پروژه علمی پرشینوی نیز قابل استفاده است.
۷ مدل کاردستی ماهیچه و استخوان با عکس و آموزش ساخت
کاردستی ماهیچه و استخوان بازو با مقوای متحرک
وسایل لازم: مقوای ضخیم، مقوای قرمز یا فوم، بست دوشاخه، پانچ، چسب و مداد.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: دو نوار مقوایی بلند با سرهای گرد ببرید؛ یکی نماینده استخوان بازو و دیگری نماینده ساعد است. دو قطعه را در محل آرنج کمی روی هم بگذارید و سوراخ کنید. با بست دوشاخه اتصال متحرک بسازید، طوری که ساعد آزادانه بالا و پایین برود. یک نوار قرمز را جلوی بازو قرار دهید و با نخ کوتاهی به ساعد وصل کنید. با حرکت دادن ساعد نشان دهید که فاصله دو نقطه اتصال نوار چگونه تغییر میکند. نوار پشتی دوم را برای نمایش سهسر بازویی اضافه کنید.
نکته علمی و اجرایی: بهجای کشیدن مداوم مدل با دست، میتوانید یک نخ را از جلوی بازو بکشید تا خم شدن آرنج دیده شود. این سادهترین نمایش تفاوت استخوان ثابتتر بازو با استخوان متحرک ساعد است.

ساخت مدل بازو با نی و نخ برای نشان دادن انقباض ماهیچه
وسایل لازم: دو نی کاغذی ضخیم، نخ قرمز، بست کاغذی، مقوای کوچک و چسب نواری.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: دو نی را به اندازههای متفاوت برای بازو و ساعد ببرید. انتهای هر نی را کمی تخت کنید و با کمک بزرگتر در محل صافشده سوراخ بزنید. با بست کاغذی، نیها را به شکل مفصل آرنج وصل کنید. یک تکه نخ از بخش بالایی بازو تا نقطهای از ساعد عبور دهید؛ نخ باید در جلوی محل خم شدن قرار بگیرد. سر آزاد نخ را بیرون بگذارید تا بتوان آن را آرام کشید. مدل را روی مقوای پایه نگه دارید و با کشیدن نخ، ساعد را بالا بیاورید.
نکته علمی و اجرایی: نخ کشیدهشده کار نیروی ماهیچه دوسر را شبیهسازی میکند. بهتر است پشت مفصل نخ دیگری هم نصب کنید تا درباره حرکت مخالف توضیح بدهید؛ بدون اینکه ادعا کنید نخهای واقعی داخل بدن چنین شکلی دارند.

ماکت استخوان و ماهیچه با چوب بستنی و کش
وسایل لازم: سه چوب بستنی بزرگ، کش نرم باریک، بست دوشاخه، یک تکه مقوا و چسب.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: دو چوب بستنی را بهعنوان بازو و ساعد انتخاب کنید و سر یکی را کمی روی دیگری بگذارید. با سوراخ کوچک و بست کاغذی لولای آرنج بسازید. روی جلوی بازو یک کش قرمز یا روبان کشی وصل کنید و سر دیگر آن را روی ساعد، نزدیک مفصل، محکم کنید. یک کش دوم در بخش پشتی قرار دهید. برای ارائه، ساعد را بهآرامی خم و صاف کنید و نشان دهید هر کش در کدام حالت کشیده یا شل میشود.
نکته علمی و اجرایی: کشهای ماکت بهدلیل جنسشان هنگام کشش بلندتر میشوند؛ ماهیچه واقعی برای ایجاد حرکت معمولاً با انقباض کوتاه میشود. این تفاوت را هنگام توضیح شفاهی حتماً ذکر کنید.

کاردستی ماهیچه دوسر بازو با بادکنک روی مقوا
وسایل لازم: مقوای ضخیم، بادکنک قرمز نو، دو تکه نخ، چسب کاغذی، قیچی و مداد.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: طرح ساده بازوی خمشده را روی مقوا بکشید و شکل استخوان بازو و ساعد را با دو نوار روشن بسازید. یک بادکنک خالی را کمی با هوا پر کنید تا شبیه بخش برجسته ماهیچه شود؛ دهانه را محکم ببندید. بادکنک را در جلوی بازوی مقوایی با چسب نواری نگه دارید. با نخهای کوتاه اتصال نمادین آن به استخوانها را نشان دهید. در پایان ماهیچه پشت بازو را با نوار قرمز دیگری مشخص کنید.
نکته علمی و اجرایی: بادکنک فقط شکل حجمی ماهیچه را نشان میدهد؛ پُر کردن بادکنک به معنی انقباض واقعی ماهیچه نیست. برای ساخت ایمن، بادکنکهای پاره و تکههای کوچک را در دسترس کودکان کمسن قرار ندهید.

تابلوی ماهیچه و استخوان با فوم و نمد رنگی
وسایل لازم: مقوای A3، فوم سفید، نمد قرمز و صورتی، چسب مایع و بست دوشاخه.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: روی مقوای آبی یا سرمهای شکل ساده بازو و ساعد را با فوم سفید بسازید. دو قطعه استخوانی باید در آرنج به کمک بست به هم متصل شوند. از نمد قرمز یک فرم کشیده و دوکیشکل برای جلوی بازو و از نمد صورتی یک فرم دیگر برای پشت بازو قیچی کنید. آنها را در دو سمت بازو بچسبانید؛ بخش نزدیک آرنج را آزاد بگذارید تا حرکت ساعد را محدود نکند. دو رشته باریک نخ روشن هم میتواند محل اتصال نمادین تاندونها باشد.
نکته علمی و اجرایی: این مدل برای نصب روی تخته کلاس مناسب است. نام استخوان بازو، استخوانهای ساعد، مفصل آرنج، ماهیچه دوسر، سهسر و تاندون را هنگام ارائه توضیح دهید؛ نیازی نیست نوشتهای روی خود تصویر کاردستی قرار بگیرد.

مدل سه بعدی بازو با رول مقوایی و نخ
وسایل لازم: دو رول مقوایی محکم، بست، نوار پارچهای قرمز، نخ، مقوا و چسب.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: یک رول بلند برای بازو و یک رول کوتاهتر برای ساعد انتخاب کنید. انتهای رولها را با دو دایره مقوایی بپوشانید تا نمای استخوان سادهسازی شود. در محل آرنج دو سوراخ روبهرو بزنید و با بست به هم وصل کنید؛ اتصال را بیش از اندازه سفت نکنید. از بالای رول بازو یک نوار پارچهای قرمز تا بخش جلویی ساعد امتداد دهید و سر آزاد نوار را به نخ وصل کنید. با کشیدن آرام نخ، ساعد را خم کنید.
نکته علمی و اجرایی: برای اینکه ماکت روی میز تعادل داشته باشد، رول بازو را روی پایه مقوایی محکم نصب کنید و تنها بخش ساعد را حرکت دهید. این مدل حجمی برای نمایشگاه مدرسه مناسبتر از پوستر تخت است.

کاردستی ماهیچه و استخوان پا با مدل زانو
وسایل لازم: فوم سفید، مقوای رنگی، نمد قرمز، بست دوشاخه، پانچ و چسب.
روش ساخت مرحلهبهمرحله: از فوم سفید یک قطعه بلند برای ران و یک قطعه دیگر برای ساق ببرید. دو قطعه را به شکلی روی مقوای پایه قرار دهید که محل زانو مشخص باشد؛ سپس آنها را با بست متحرک وصل کنید. نوار پهن قرمز را جلوی ران برای نمایش سادهشده گروه ماهیچه چهارسر قرار دهید و نواری باریکتر از جلو نزدیک زانو عبور دهید. زانو را بهآرامی خم و راست کنید و توضیح دهید که حرکت واقعی زانو با هماهنگی چند گروه ماهیچهای انجام میشود.
نکته علمی و اجرایی: این پروژه فقط مفهوم همکاری استخوان، مفصل و ماهیچه را نشان میدهد و نقشه کامل ساختار زانو نیست. هنگام ارائه، نقش کلی ماهیچههای ران در باز و بسته شدن زانو را توضیح دهید و جزئیات آناتومی را بیش از ظرفیت کاردستی ساده نکنید.

کدام مدل کاردستی ماهیچه و استخوان برای کلاس پنجم بهتر است؟
اگر زمان کم است، مدل بازوی مقوایی یا تابلوی فومی انتخاب سادهتری است؛ هر دو شکل استخوان و محل ماهیچه را واضح نشان میدهند. برای دانشآموزی که باید جلوی کلاس حرکت را توضیح دهد، مدل نی و نخ یا چوب بستنی انتخاب آموزشی بهتری است، چون با کشیدن نخ یا جابهجا کردن ساعد، نتیجه دیده میشود. ماکت رول مقوایی به فضای بیشتری نیاز دارد اما روی میز نمایشگاه جذابتر است. مدل زانو برای دانشآموزی مناسب است که نمیخواهد صرفاً یک بازوی تکراری بسازد.
برای آماده کردن یک فعالیت تکمیلی، میتوانید به آموزشهای کاردستی پرشینوی و مطالب مدرسه مراجعه کنید. همچنین مطلب کاردستی منشور و تجزیه نور نمونه دیگری از تبدیل مفهوم علمی به آزمایش قابل مشاهده است.
چگونه کاردستی ماهیچه و استخوان را در کلاس توضیح بدهیم؟
ابتدا دو بخش ماکت را معرفی کنید: استخوان بازو یا ران، و استخوان ساعد یا ساق. سپس به محل مفصل اشاره کنید و نشان دهید دو قطعه حول همان نقطه جابهجا میشوند. در مرحله بعد به نوار قرمز یا نخ بگویید «نماینده ماهیچه». نخ را کوتاه بکشید تا ساعد بالا برود و بیان کنید ماهیچه واقعی نیز با ایجاد کشش، استخوان را حرکت میدهد. سپس حرکت مخالف را نشان دهید و درباره همکاری ماهیچههای روبهروی هم حرف بزنید. برای تکمیل توضیح میتوانید به مدل کاملتر اسکلت بدن انسان اشاره کنید.
از خود دانشآموز بخواهید آرنجش را کمی خم کند و با دست دیگر بخش جلوی بازو را لمس کند. وقتی خم شدن با کمی نیرو انجام میشود، معمولاً سفت شدن ماهیچه دوسر قابل احساس است. سپس دست را صاف کند و تغییر وضعیت را ببیند. این مشاهده ساده کمک میکند کاردستی فقط یک شیء تزئینی نباشد و با بدن خود دانشآموز ارتباط پیدا کند. آزمایش را آرام و بدون وارد کردن فشار انجام دهید.
اشتباههای رایج هنگام ساخت مدل ماهیچه و استخوان
سه اشتباه نتیجه پروژه را خراب میکند: نخست، چسباندن دو استخوان بدون اتصال متحرک که در این حالت حرکت مفصل نشان داده نمیشود؛ دوم، نصب کش یا نخ در جهتی که با کشیدن آن ساعد هیچ حرکتی نکند؛ و سوم، معرفی کش بهعنوان معادل دقیق ماهیچه واقعی. اگر مفصل گیر میکند، بست را کمی شل کنید. اگر نخ اثر ندارد، جای اتصال آن را در فاصله مناسب از محور مفصل قرار دهید. برای جلوگیری از پارگی، کشها را بیش از حد نکشید و از قیچی و پانچ فقط با نظارت بزرگسال استفاده کنید.
سوالات متداول درباره کاردستی ماهیچه و استخوان
برای کاردستی ماهیچه و استخوان کلاس پنجم چه وسایلی بهتر است؟
مقوا، بست کاغذی و نخ برای بیشتر دانشآموزان در دسترس و کمهزینهاند. اگر هدف فقط نمایش جای ماهیچهها است، نمد و فوم نتیجه مرتبتری میدهند.
چرا در مدل ماهیچه و استخوان از دو نوار ماهیچه استفاده میکنیم؟
برای نشان دادن اینکه خم کردن و صاف کردن آرنج تنها با یک نیروی کششی یکطرفه توضیح داده نمیشود؛ دو گروه ماهیچه با عملکرد مخالف در حرکت آن نقش دارند.
آیا برای ساخت کاردستی استخوان حتماً به چسب حرارتی نیاز داریم؟
خیر. برای مدلهای تخت، چسب مایع و برای اتصال متحرک، بست دوشاخه کاغذی کافی است. استفاده از چسب حرارتی برای کودکان توصیه نمیشود، مگر با کمک بزرگسال.
ماهیچه با تاندون به چه چیزی متصل میشود؟
بسیاری از ماهیچههای اسکلتی از راه تاندون به استخوان متصل میشوند. تاندون با رباط فرق دارد؛ رباط معمولاً استخوان را به استخوان متصل میکند.
جمعبندی
با ساخت یکی از این هفت کاردستی میتوان نقش متفاوت استخوان، مفصل، ماهیچه و تاندون را در حرکات بدن به زبان ساده نشان داد. برای تکلیف سریع، مدل مقوایی و برای ارائه عملی، مدل نی و نخ مناسبتر است؛ اگر پروژه نمایشگاهی دارید، مدل رول مقوایی یا زانو را انتخاب کنید. مهمتر از زیبایی ماکت، توانایی دانشآموز در توضیح مسیر کشش و حرکت مفصل است.
منبع : KidsHealth، BioEd Online، JICA











