آداب و رسوم مردم تهران قدیم در ماه محرم + تصاویر
آداب و رسوم محرم تهران قدیم نشاندهنده عمق باورهای مذهبی و همبستگی اجتماعی مردم پایتخت در دوران گذشته است. عزاداری ماه محرم در تهران، تنها یک مراسم مذهبی نبود، بلکه به یک فرهنگ جامع تبدیل شده بود که تمام لایههای جامعه را در بر میگرفت. از آمادهسازی تکایا و مساجد تا نذورات متنوع و حتی کمک به نیازمندان، همه و همه با شور و شعفی خاص انجام میشد که هویت فرهنگی تهران قدیم را شکل میداد.
در این ایام، شهر تهران به یک پایگاه عظیم عزاداری تبدیل میشد که در آن فقیر و غنی، پیر و جوان، همگی در سوگواری امام حسین (ع) سهیم بودند. رنگ سیاه بر تمام ابعاد زندگی مردم حاکم میشد و حتی کسانی که توانایی مالی نداشتند، با روشهای خلاقانهای مانند رنگ کردن لباس با جوهر، در این سوگواری شریک میشدند. این آداب و رسوم، خاطرهانگیزترین و ماندگارترین بخش تاریخ اجتماعی تهران است.
تاریخچه روضهخوانی و آمادهسازی مساجد
عزاداری محرم در تهران سابقهای طولانی دارد و همه ساله بر شکوه و جلال آن افزوده شده است. از حدود دهم و پانزدهم ماه ذیحجه، مساجد و تکایا در تهران قدیم برای مراسم ماه محرم آماده میشدند. چادرها و خیمهها برای اجرای روضهخوانی و تعزیه برپا میشد و فضای شهر آرامآرام به سوی حال و هوای کربلا حرکت میکرد. در کتاب «طهران قدیم» تالیف جعفر شهری، تاریخچه روضهخوانی به این صورت نقل شده است که از زمانهای دور، مردم شیعهمذهب در دهه محرم و اربعین حسینی، مجالس تذکاری برپا میداشتند.
با تدوین کتاب «روضهالشهدا» توسط ملا حسین کاشفی هراتی، این مجالس شکل منسجمتری به خود گرفت. چون این کتاب جامعترین منبع در زمینه مقتل بود، هر کسی که سوادی داشت، آن را برای مردم میخواند و گریه میگرفت. کمکم این کتاب اجتماع مذهبی را بر آن داشت تا وقتی را به روضهخوانی مخصوص گردانند و به خوشخوانها اجرتی بپردازند. با اقبال مردم، تغییراتی در جهت جذابتر شدن مجالس صورت گرفت و این مجالس به روضهخوانی و کتابخوانی شهرت یافتند.
سیاهپوشی و نذورات رایج در تهران قدیم
از روزهایی که مساجد و تکایا برای محرم آماده میشدند، کمکم رنگ سیاه بر پوشش مردم از زن و مرد و پیر و جوان غالب میشد. تا جایی که در روز اول ماه محرم، همه یکپارچه سیاهپوش بودند و این سنتی تغییرناپذیر بود. حتی فقیرترین مردم که از مال دنیا جز پیراهن و قبای تنشان چیزی نداشتند، همان را فروخته سیاه میخریدند یا با لباس کهنه سیاه معاوضه نموده و حتی با جوهر رنگ میکردند. یکی از نذرهای مجرب مردم نیز نذر پیراهن، دستمال و پارچه سیاه بود که بین فقرا و بیسیاهماندهها تقسیم میشد.
ایام محرم همواره به عنوان روزهای خیرات و روا شدن حاجات شهرت داشته و به همین دلیل هنوز هم در روزهای محرم هر کسی به وسع خود در اطعام عزاداران میکوشید. از دیگهای بیستمنی گرفته تا کماجدانهای کوچک، با شور و شعفی خاص بر سر اجاق میرفت و موجودی آن با خلوص نیت در بین مردم پخش میشد. حتی کسانی که توانایی اطعام نداشتند، با ریختن مشتی برنج در پلوی نذری یا تکه گوشتی در خورش، در نذر شریک میشدند. اعتقاد به اینکه این شبها، بهترین زمان طلب آمرزش برای رفتگان است، خرما، حلوا، شکرپنیر، آش و سمنو را نیز بر اقلام دیگر نذورات اضافه کرد و تهران در این ایام شهری یکپارچه نعمت و کرم بود.
نذورات خاص و اعمال منسوخ
نذرهایی که مردم در ماههای محرم و صفر برای خود و فرزندانشان و رفع گرفتاریها انجام میدادند، بسیار متنوع بود. آب دادن، شربت دادن، سقایی، پختن آش امام زینالعابدین و آش ابودردا که مصالح آن را گدایی میکردند، از جمله این نذورات بود. همچنین نذر شمع، نفت و روغن چراغ به امامزادهها، گل مالیدن بر سر و صورت، سینهزنی، زنجیرزنی و خواندن زیارت عاشورا از دیگر اعمال رایج بود. علاوه بر این، انجام خدماتی مانند پذیرایی، کفشداری و اسفنددود کردن در مساجد و تکایا نیز با نذر و قصد قربت انجام میگرفت.
یکی از انواع نذورات، گرفتن روزه سکوت بود و فرد روزهگیر، در تمام دوازده روز عزای محرم و گاهی صفر، حتی یک کلمه سخن نمیگفت. انجام امور عامالمنفعه مانند رسیدگی به وضع خیابانها، تامین روشنایی معابر تاریک، پوشاندن چالهها و راهآبها، کمک به نابینایان، پرداخت بدهی زندانیان یا تهیه غذا و پوشاک برای خانواده ایشان، غذا دادن به پرندگان و میانجیگری در اختلافات خانوادگی نیز با قصد قربت انجام میشد. انصافاً در این دو ماه، عمل خلافی از کسی سر نزده و بساط عیش و نوش و عروسی و جشن تعطیل بود.
از جمله اعمال منسوخ که در زمانی موجب مباهات و امروزه به شدت نکوهش میشود، قمهزنی و تیغزنی در سحرگاه روز عاشورا بود. دستههای قمهزن شبهای هفتم تا دهم، کفنپوشیده و با حرکاتی مهیب، پای به جای پا کوفته، شمشیرهای خود را در زیر نور فانوسها به حرکت در میآوردند. سحرگاه روز عاشورا این گروه با همان هیبت اما تنها با چند پرچم و کتل، راه میافتادند.
📌 نکته مهم: در تهران قدیم، نذورات تنها محدود به غذا نبود؛ بلکه کمک به همنوعان مانند عصاکشی نابینایان، پوشاندن سوراخهای راهآب برای حفظ ایمنی مردم، نصب چراغ نفتی در معابر تاریک و حتی دادن نان و گوشت به سگها، از جمله اعمال نذری بود که نشاندهنده روحیه انساندوستانه مردم آن دوران است.
سوالات متداول
❓ کتاب روضهالشهدا چه تاثیری در عزاداریهای تهران قدیم داشت؟
✅ کتاب روضهالشهدا نوشته ملا حسین کاشفی، جامعترین منبع مقتل بود که باعث شد روضهخوانی به یک رسم منسجم و گسترده در مساجد و تکایای تهران تبدیل شود.
❓ مردم فقیر تهران قدیم چگونه در سیاهپوشی شرکت میکردند؟
✅ فقیرترین مردم حتی لباسهای کهنه خود را میفروختند یا با جوهر رنگ میکردند تا بتوانند در مراسم سیاهپوشی ماه محرم شرکت کنند.
❓ چه نذوراتی در تهران قدیم برای رفع گرفتاریها انجام میشد؟
✅ نذوراتی مانند پختن آش ابودردا، نذر سکوت، اطعام غذا، نذر شمع و روغن چراغ و کمک به نیازمندان برای رفع گرفتاریها بسیار رایج بود.
جمعبندی
آداب و رسوم محرم تهران قدیم نشاندهنده اوج همبستگی، معنویت و انساندوستی مردم پایتخت در گذشته است. از سیاهپوشی و روضهخوانی گرفته تا نذورات متنوع و کمک به نیازمندان، این فرهنگ غنی، هویت مذهبی و اجتماعی تهران را شکل داد و هنوز هم به عنوان الگویی از عزاداری دستهجمعی و خیرخواهانه مورد توجه است.
مطالب مرتبط
از جگر خام تا پیتزای بدون پنیر ؛ عجیبترین عادات غذایی ستارههای فوتبال
رژیم غذایی فوتبالیستها؛ ستارههای فوتبال برای حفظ آمادگی در بالاترین سطح، رژیمهای غذایی عجیب و غیرمعمولی را دنبال میکنند. از ارلینگ هالند…
جدایی جورج و امل کلونی ؛ رویای ۵۵۰ میلیون دلاری در آستانه فروپاشی؟
شایعات جدایی جورج و امل کلونی؛ جورج و امل کلونی، یکی از مشهورترین زوجهای هالیوود، بار دیگر در مرکز شایعات جدایی قرار…
لیانگ ونفنگ بنیانگذار دی پسیک ؛ مردی که با دیپسیک افسانه میلیاردها دلار را شکست !
لیانگ ونفنگ، بنیانگذار استارتاپ چینی دیپسیک، با خرید هزاران تراشه انویدیا و توسعه مدلهای هوش مصنوعی کمهزینه، نشان داد که برای رقابت…
شما شب که میخوابی، لحاف از رویت کنار میرود…؛ روایت رهبر شهید از سفر به عتبات؛ وقتی پدر اجازه ماندن در نجف را نداد
سفر رهبر شهید به عتبات؛ سفر ۶۹ سال پیش رهبر شهید انقلاب به عتبات، تنها یک زیارت نبود؛ آغاز دلبستگی عمیق او…