انواع عیوب فرش دستباف: بررسی کامل ایرادات و راهکارهای اصلاح

انواع عیوب فرش دستباف از جمله مباحث مهمی است که هر خریدار و علاقه‌مند به صنایع دستی باید پیش از خرید یا نگهداری قالی با آن آشنا باشد. عیب به معنای ناهنجاری یا آفتی است که بر اثر آسیب‌های مختلف به فرش و مواد اولیه آن وارد شده و نه تنها از زیبایی و اصالت این دست‌باف می‌کاهد، بلکه بهره‌دهی کامل و عمر مفید آن را نیز به شدت کاهش می‌دهد. ممکن است این عیوب در مراحل اولیه تهیه مواد اولیه، در حین بافت توسط قالیباف، یا حتی در مراحل نهایی مانند حمل و نقل و نگهداری ایجاد شوند. شناخت دقیق این ایرادات به شما کمک می‌کند تا ارزش واقعی فرش را درک کنید و از خرید کالای معیوب جلوگیری نمایید.

مطالب مرتبط با «انواع عیوب فرش دستباف»: «سنت‌شکنیِ المیرا شریفی‌مقدم در آنتن زنده / وقتی فرش دستباف جای صندلی‌های رسمی را گرفت! + ویدئو»

در این مقاله جامع، به بررسی دقیق و کامل انواع عیوبی می‌پردازیم که ممکن است در یک قالی دستباف وجود داشته باشد. ما در بخش‌های مختلف، ابتدا به تشریح علل ایجاد هر عیب می‌پردازیم و سپس در بخش نحوه اصلاح، سعی می‌کنیم روش‌های رفع این عیوب را تا آنجا که امکان دارد بررسی کنیم. این راهنما به شما کمک می‌کند تا با دقت بیشتری به فرش‌ها نگاه کنید و تفاوت میان یک فرش اصیل و یک فرش دارای نقص را تشخیص دهید.

عیوب ساختاری و بافتی فرش

یکی از مهم‌ترین دسته‌های ایرادات، عیوبی هستند که مستقیماً با نحوه بافت و ساختار فرش ارتباط دارند. یکی از این عیوب، «بالازدگی» یا به اصطلاح دراز شدن طول فرش است. این مشکل معمولاً به دلیل استفاده از مواد اولیه نامناسب (مانند خامه، تار و پود) با رجشمار نامتناسب در هنگام بافت ایجاد می‌شود. گاهی اوقات به علت عدم شناخت کافی بافنده به مواد و اندازه‌های استاندارد، یا حتی عدم اطلاع انباردار و فروشنده مواد اولیه، موادی که در بافت قالی به کار می‌رود، با رجشمار فرش همخوانی ندارد و باعث کشیدگی طولی فرش می‌شود.

علاوه بر بالازدگی، عیب «پائین زدگی» یا کوتاه شدن فرش نیز وجود دارد. این مشکل زمانی رخ می‌دهد که از مواد اولیه با متریک و نمره‌های نامتناسب با رجشمار فرش استفاده شود. همچنین عیب «پوکی» یا توخالی بودن فرش، یکی دیگر از ایرادات رایج است. گاهی اوقات برای کاهش زمان بافت، صرفه‌جویی در مقدار مواد مصرفی مانند خامه و نخ و کاهش قیمت تمام‌شده قالی، ضخامت چله‌های آن را ضخیم‌تر از مقدار استاندارد تهیه و به کار می‌برند. در نتیجه، قالی تولید شده سبک، توخالی و نامرغوب خواهد شد و دوام و استحکام فرش به شدت کاهش می‌یابد.

مشکل «پیچیدگی» نیز زمانی ایجاد می‌شود که عمل دفتین زدن (کوبیدن پودها) یکنواخت و یکسان انجام نشود. در برخی مناطق کشورمان از جمله کردستان و به‌ویژه شهر بیجار، به دلیل عادت و فرهنگ خاص، عمل دفتین زدن و کوبیدن آن مقداری بیشتر و قوی‌تر انجام می‌گردد. این کار اگرچه ممکن است بخشی از سبک بافت آن منطقه باشد، اما اغلب موجب انحراف قالی، ایجاد پیچیدگی در عرض و لوله شدن لبه‌های فرش در طول آن می‌شود که اغلب قابل اصلاح نیست.

عیوب ظاهری و طرح فرش

در بخش عیوب ظاهری، «اصیل نبودن طرح» یکی از موارد مهم است. اگر فرش از روی نقشه‌هایی که طرح آن با معیارهای خارجی و ناشناخته تهیه شده باشد بافته شود، می‌گویند این فرش اصالت ندارد. یعنی اگر طرح فرشی از ویژگی‌های قومی و فرهنگی و همچنین آداب و رسوم و طبیعت زندگی مردم الهام نگرفته باشد، آن طرح را غیر اصیل می‌گویند و از لحاظ تجاری، به‌ویژه بعد خارجی تجارت آن، از ارزش و استقبال کمتری برخوردار می‌شود.

عیب «به هم خوردگی گل‌ها» نیز زمانی رخ می‌دهد که عمل بافت یا پود دادن و زدن دفتین در تمام مراحل بافت به‌طور یکنواخت انجام نگردد. اگر بافت مطابق نقشه نباشد، در آخر کار بافت، متوجه عیبی به نام به‌هم‌خوردگی نقشه خواهیم شد. ممکن است یک گل در یک قسمت از قالی با گل مشابه و قرینه آن در قسمت دیگر از فرش تفاوت پیدا کرده باشد. این عیب در اثر عواملی از جمله عدم دقت بافنده و یا عدم تناسب مواد با رجشمار نقشه به‌وجود می‌آید.

مشکل «ترنج داشتن» یا عدم تقارن ترنج نیز از عیوب شایع است. در اصطلاح قالیبافی به نقطه وسط قالی، یعنی نقطه‌ای که کلیه زوایای فرش نسبت به آن نقطه مساوی و یکسان باشد، ترنج فرش گفته می‌شود. اگر در هنگام بافت کلیه جوانب بافت به‌طور یکسان و یکنواخت و هماهنگ نباشد، مشکل ترنج در فرش حاصل می‌شود که در اصطلاح می‌گویند فرش ترنج دارد یا ترنج وسط نیست. همچنین عیب «نداشتن گل گوشه» زمانی رخ می‌دهد که در طراحی فرش به این نکته توجه نشود که در گوشه حاشیه، موتیف‌ها باید حالت ۴۵ درجه پیدا کنند. اگر حاشیه بزرگ در طول قطع و در عرض بافته شود، اصطلاحاً می‌گویند حاشیه فرش «گل گوشه ندارد» و این عیب محسوب می‌شود.

عیوب ناشی از فرآیند پرداخت و رنگرزی

عیوبی مانند «جویدگی» یا بره‌بره بودن، نوعی ایراد در فرش است که در اثر استفاده از قیچی که کاملاً تیز و سالم نبوده و عمل قیچی‌زدن هم به‌طور صحیح انجام نشده است، حاصل می‌شود. بدین صورت که یک قسمت از فرش از صافی و یکنواختی بقیه قسمت‌های آن برخوردار نیست. قیچی و قیچی کردن قسمت‌های بافته‌شده فرش از جمله مواردی است که باید با دقت و مهارت کافی انجام گیرد. اگر این موارد رعایت نشود، خواب فرش یکدست نمی‌شود.

مشکل «رنگ‌رفتگی» قالی ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد. معمولاً قبل از رنگرزی الیاف، باید آن‌ها را صابون‌شور کرد تا پشم‌ها رنگ را به خوبی بگیرند. اگر این عمل انجام نگیرد، الیاف خوب رنگ را نمی‌گیرند و در بافت خود را نشان می‌دهند. همچنین عمل‌هایی از قبیل نور زیاد و یا شستشوی نامناسب می‌تواند باعث رنگ‌رفتگی قالی شود. عیب «پود نما شدن» نیز زمانی رخ می‌دهد که در حین بافت، پود نازک بیش از حد کوبیده شود. در اصطلاح می‌گویند که فرش «پود نما» شده است که در پشت فرش پود نازک به صورت برجسته دیده می‌شود.

در نهایت، عیب «دو دست شدن» زمانی ایجاد می‌شود که بافنده‌ای مقداری از کار بافت فرش را خود انجام دهد و به هر دلیلی از ادامه کار خودداری نماید. در این صورت بافنده دیگری کار بافت را ادامه خواهد داد و در واقع فرش توسط دو نفر بافته می‌شود که در این صورت فرش مذکور دچار عیبی به نام «دو دستی» می‌شود. همچنین عیب «چند چین یک پود» زمانی رخ می‌دهد که برای صرفه‌جویی در وقت و مصرف مواد، پس از بافت دو یا سه و گاهی اوقات بیشتر از دو یا سه رج بافت، پودگذاری انجام می‌گیرد. فرش سالم و مرغوب تولید شده فرشی است که پس از هر رج بافت، پودین (پود زیر و پود رو) آن کشیده شده باشد.

سوالات متداول