کمبود آهن یا ویتامین B۱۲ ؟ تفاوت علائم، آزمایش لازم و اشتباهی که نباید انجام دهید

کمبود آهن یا ویتامین B۱۲ هر دو می‌توانند باعث خستگی، ضعف، بی‌حالی و کم‌خونی شوند؛ به همین دلیل خیلی‌ها این دو مشکل را با هم اشتباه می‌گیرند. اما تفاوت مهمی میان آن‌ها وجود دارد: کمبود آهن بیشتر روی ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن اثر می‌گذارد، در حالی که کمبود ویتامین B۱۲ علاوه بر کم‌خونی، می‌تواند روی اعصاب، تمرکز، خلق‌وخو و حس دست‌وپا هم تأثیر بگذارد.

اگر مدتی است زود خسته می‌شوید، نفس‌تان کم می‌آید، رنگ‌پریده شده‌اید، سرگیجه دارید یا در دست و پاهایتان گزگز و بی‌حسی حس می‌کنید، بهتر است موضوع را فقط به کم‌خوابی یا فشار روزانه نسبت ندهید. تشخیص اینکه مشکل از کمبود آهن است یا ویتامین B۱۲، معمولاً با آزمایش خون مشخص می‌شود و حدس زدن از روی علائم همیشه کافی نیست.

کمبود آهن یا ویتامین B۱۲؛ چرا علائمشان شبیه هم است؟

آهن و ویتامین B۱۲ هر دو برای تولید سلول‌های قرمز خون اهمیت دارند. وقتی بدن به اندازه کافی سلول قرمز سالم یا هموگلوبین نداشته باشد، اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها ضعیف‌تر می‌شود. نتیجه این وضعیت می‌تواند خستگی، ضعف، تنگی نفس، سرگیجه، سردرد و بی‌حالی باشد.

به همین دلیل است که بسیاری از افراد نمی‌توانند فقط از روی خستگی تشخیص دهند دچار کمبود آهن شده‌اند یا کمبود B۱۲ دارند. حتی ممکن است هر دو کمبود هم‌زمان وجود داشته باشد؛ به‌خصوص در افرادی که رژیم غذایی محدود دارند، مشکلات گوارشی دارند یا مدت طولانی برخی داروها را مصرف کرده‌اند.

علائم کمبود آهن چیست؟

کمبود آهن زمانی رخ می‌دهد که بدن آهن کافی برای ساخت هموگلوبین نداشته باشد. هموگلوبین همان پروتئینی است که در گلبول‌های قرمز، اکسیژن را به اندام‌ها می‌رساند. وقتی ذخیره آهن پایین می‌آید، بدن نمی‌تواند گلبول قرمز سالم و کافی بسازد و نشانه‌های کم‌خونی ظاهر می‌شوند.

علائم شایع کمبود آهن شامل خستگی زیاد، ضعف، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس هنگام فعالیت، تپش قلب، سرگیجه، سردرد، سردی دست و پا، زبان دردناک یا ملتهب، ناخن‌های شکننده و گاهی میل غیرعادی به خوردن چیزهایی مانند یخ یا مواد غیرخوراکی است.

علائم کمبود ویتامین B۱۲ چیست؟

ویتامین B۱۲ برای ساخت سلول‌های قرمز خون، عملکرد اعصاب و ساخت DNA لازم است. کمبود آن می‌تواند آرام و تدریجی ایجاد شود و گاهی فرد مدت‌ها متوجه مشکل نشود. اما وقتی کمبود ادامه پیدا کند، علائم آن می‌تواند هم جسمی باشد و هم عصبی.

نشانه‌های کمبود B۱۲ می‌تواند شامل خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی یا زردی خفیف پوست، تنگی نفس، تپش قلب، سرگیجه، بی‌حسی یا گزگز دست و پا، ضعف عضلانی، مشکل در راه رفتن یا تعادل، فراموشی، کاهش تمرکز و تغییرات خلقی باشد.

تفاوت کمبود آهن و B۱۲ در یک نگاه

مهم‌ترین تفاوت این دو کمبود در علائم عصبی است. کمبود آهن معمولاً بیشتر با خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس، ناخن شکننده و گاهی ریزش مو یا بی‌قراری پاها دیده می‌شود. اما کمبود B۱۲ علاوه بر خستگی و کم‌خونی، می‌تواند گزگز، بی‌حسی، اختلال تعادل، ضعف عضلانی و مشکلات تمرکز ایجاد کند.

چه آزمایشی نشان می‌دهد مشکل از آهن است یا B۱۲؟

برای تشخیص دقیق، پزشک معمولاً آزمایش خون درخواست می‌کند. آزمایش CBC وضعیت گلبول‌های قرمز، هموگلوبین و اندازه سلول‌های خونی را نشان می‌دهد. در کمبود آهن، معمولاً ذخیره آهن بدن که با فریتین سنجیده می‌شود پایین است. در کمبود B۱۲ نیز سطح ویتامین B۱۲ خون بررسی می‌شود.

گاهی پزشک ممکن است آزمایش‌های تکمیلی مانند فولات، آهن سرم، TIBC یا بررسی علت خونریزی و مشکلات گوارشی را هم لازم بداند. بنابراین بهتر است قبل از مصرف خودسرانه مکمل، ابتدا علت کمبود مشخص شود.

چرا نباید خودسرانه قرص آهن مصرف کنیم؟

خیلی‌ها به محض احساس خستگی، سراغ قرص آهن می‌روند؛ اما این کار همیشه درست نیست. خستگی می‌تواند دلایل زیادی داشته باشد؛ از کم‌خوابی و استرس گرفته تا کم‌کاری تیروئید، کمبود B۱۲، کمبود ویتامین D، کم‌خونی‌های دیگر یا بیماری‌های زمینه‌ای.

مصرف خودسرانه آهن می‌تواند باعث یبوست، تهوع، دل‌درد و تیره شدن مدفوع شود. مهم‌تر اینکه اگر بدن واقعاً به آهن نیاز نداشته باشد، مصرف طولانی‌مدت و بی‌دلیل آن می‌تواند مشکل‌ساز شود. بهترین کار این است که ابتدا آزمایش بدهید و بعد طبق نظر پزشک مکمل مصرف کنید.

چه کسانی بیشتر در خطر کمبود آهن هستند؟

کمبود آهن در افرادی که خونریزی قاعدگی شدید دارند، خانم‌های باردار، نوجوانان در دوره رشد، کسانی که رژیم غذایی کم‌آهن دارند، افرادی که خونریزی گوارشی دارند یا کسانی که جذب آهن در بدنشان ضعیف است، بیشتر دیده می‌شود.

همچنین مصرف زیاد چای و قهوه همراه غذا می‌تواند جذب آهن را کمتر کند. اگر غذاهای آهن‌دار مصرف می‌کنید، بهتر است چای را بلافاصله بعد از غذا ننوشید و در کنار منابع گیاهی آهن، از مواد غذایی حاوی ویتامین C مثل لیموترش، پرتقال یا فلفل دلمه‌ای استفاده کنید.

چه کسانی بیشتر در خطر کمبود ویتامین B۱۲ هستند؟

کمبود B۱۲ بیشتر در افرادی دیده می‌شود که رژیم گیاه‌خواری سخت‌گیرانه دارند، چون منابع اصلی B۱۲ بیشتر در غذاهای حیوانی وجود دارد. سالمندان، افرادی که جراحی معده یا روده داشته‌اند، کسانی که مشکلات جذب دارند و افرادی که برخی داروهای گوارشی را طولانی‌مدت مصرف می‌کنند نیز ممکن است بیشتر در معرض کمبود باشند.

کمبود B۱۲ اگر طولانی شود، ممکن است علائم عصبی ایجاد کند. به همین دلیل، گزگز و بی‌حسی دست و پا، مشکل تعادل یا اختلال تمرکز را نباید ساده گرفت؛ به‌خصوص اگر همراه با خستگی و ضعف طولانی‌مدت باشد.

برای کمبود آهن چه بخوریم؟

منابع غذایی آهن شامل گوشت قرمز، جگر، مرغ، ماهی، حبوبات، عدس، لوبیا، نخود، اسفناج، کنجد، مغزها و برخی غلات غنی‌شده است. آهن موجود در منابع حیوانی بهتر جذب می‌شود، اما منابع گیاهی هم اگر درست مصرف شوند، می‌توانند کمک‌کننده باشند.

برای جذب بهتر آهن گیاهی، بهتر است آن را همراه ویتامین C مصرف کنید. برای مثال، عدس‌پلو با کمی آبلیمو، خوراک لوبیا همراه فلفل دلمه‌ای یا سالاد دارای لیموترش می‌تواند جذب آهن را بهتر کند.

برای کمبود ویتامین B۱۲ چه بخوریم؟

منابع اصلی B۱۲ شامل گوشت، ماهی، مرغ، تخم‌مرغ، شیر، ماست، پنیر و غذاهای غنی‌شده با ویتامین B۱۲ است. افرادی که محصولات حیوانی مصرف نمی‌کنند، ممکن است نیاز به غذاهای غنی‌شده یا مکمل داشته باشند، اما نوع و مقدار مکمل بهتر است با نظر پزشک یا متخصص تغذیه مشخص شود.

در برخی افراد، مشکل فقط کمبود دریافت غذایی نیست؛ بلکه بدن نمی‌تواند B۱۲ را خوب جذب کند. در این حالت ممکن است پزشک مکمل خوراکی با دوز مشخص یا تزریق B۱۲ را توصیه کند.

چه زمانی باید سریع‌تر پیگیری پزشکی انجام شود؟

اگر خستگی شما شدید یا طولانی شده، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تپش قلب، سرگیجه شدید، غش، رنگ‌پریدگی واضح، خونریزی غیرعادی یا مدفوع تیره و غیرمعمول دارید، باید موضوع را جدی‌تر پیگیری کنید.

همچنین اگر گزگز، بی‌حسی، ضعف عضلانی، مشکل راه رفتن، اختلال تعادل یا فراموشی جدید دارید، بهتر است برای بررسی کمبود B۱۲ و سایر علت‌های عصبی به پزشک مراجعه کنید. درمان زودتر می‌تواند از ماندگار شدن برخی مشکلات جلوگیری کند.

اشتباهات رایج درباره کمبود آهن یا ویتامین B۱۲

سوالات متداول درباره کمبود آهن یا ویتامین B۱۲