فقط مدت استفاده از گوشی مهم نیست؛ این عادت با اضطراب نوجوانان ارتباط بیشتری دارد
فرزندتان پس از دیدن چند عکس و ویدئو در اینستاگرام ناگهان ساکت می‌شود؟ از ظاهرش ایراد می‌گیرد، احساس می‌کند زندگی دیگران از او بهتر است یا با ناراحتی گوشی را کنار می‌گذارد؟ شاید موضوع فقط زیاد بودن ساعت استفاده از موبایل نباشد. پژوهشی تازه نشان داده است که مقایسه خود با دیگران در شبکه‌های اجتماعی با نشانه‌های اضطراب و افسردگی نوجوانان ارتباط پررنگ‌تری دارد تا وقت‌گذرانی معمولی در این فضا.
اضطراب نوجوانان و شبکه‌های اجتماعی
این نتیجه در گزارشی منتشرشده در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۵ آبان ۱۴۰۵، از سوی مؤسسه کارولینسکا مطرح شد. پژوهشگران اطلاعات ۴۰۱۱ نوجوان در نروژ را بررسی کردند و دریافتند شکل استفاده از شبکه‌های اجتماعی اهمیت زیادی دارد. در پرشین‌وی جزئیات این یافته و راهکارهایی را مرور می‌کنیم که خانواده‌ها می‌توانند از آن‌ها برای گفت‌وگو و مراقبت بهتر از سلامت روان فرزندانشان استفاده کنند.
پژوهش تازه درباره اضطراب نوجوانان چه می‌گوید؟
در این بررسی، نوجوانانِ ۲۱ مدرسه در جنوب شرقی نروژ به پرسش‌هایی درباره استفاده از شبکه‌های اجتماعی و وضعیت روانی خود پاسخ دادند. میانگین سن شرکت‌کنندگان حدود ۱۴ سال بود و داده‌ها در پاییز ۲۰۲۵ جمع‌آوری شدند.
پژوهشگران تنها نپرسیدند که نوجوانان روزی چند ساعت با گوشی کار می‌کنند. آن‌ها پنج تجربه متفاوت را بررسی کردند:
- مقایسه اجتماعی: سنجیدن ظاهر، موفقیت، محبوبیت یا شرایط زندگی خود با دیگران.
- وقت‌گذرانی: دیدن محتوا برای سرگرمی یا رفع بی‌حوصلگی.
- جست‌وجوی حمایت: استفاده از فضای مجازی برای کمک گرفتن و ارتباط با دیگران.
- تجربه رفتار خصمانه: روبه‌رو شدن با تمسخر، توهین یا رفتار آزاردهنده.
- رفتار خصمانه با دیگران: مشارکت در تعاملات منفی آنلاین.
نتیجه اصلی این بود که وقت‌گذرانی، با وجود رایج بودن، ارتباط ضعیف‌تری با نشانه‌های روانی مورد بررسی داشت؛ در مقابل، مقایسه اجتماعی ارتباط قوی‌تری با نشانه‌های اضطراب، اضطراب اجتماعی و افسردگی نشان داد.
این تفاوت یک پیام کاربردی دارد: دو نوجوان ممکن است زمان تقریباً یکسانی را در شبکه‌های اجتماعی بگذرانند، اما تجربه روانی آن‌ها کاملاً متفاوت باشد.
چرا مقایسه خود با دیگران در اینستاگرام آزاردهنده می‌شود؟
تصور کنید نوجوانی بعد از یک روز معمولی مدرسه، صفحه دوستان یا چهره‌های محبوبش را باز می‌کند. عکس‌های سفر، لباس‌های گران‌قیمت، چهره‌های مرتب و جمع‌های دوستانه را می‌بیند. ممکن است فراموش کند که این تصاویر فقط بخش انتخاب‌شده‌ای از زندگی دیگران هستند، نه همه واقعیت.
مقایسه گاهی با جمله‌هایی ساده شروع می‌شود: «چرا من مثل او نیستم؟»، «همه دوستانم خوشحال‌ترند» یا «من هیچ موفقیت مهمی ندارم». اگر این فکرها مرتب تکرار شوند، می‌توانند بر احساس ارزشمندی فرد اثر بگذارند.
البته هر مقایسه‌ای آسیب‌زا نیست. دیدن تلاش و موفقیت دیگران گاهی انگیزه‌بخش است. مسئله زمانی جدی می‌شود که نوجوان از هر بار حضور در شبکه‌های اجتماعی با احساس کم‌ارزشی، ناامیدی یا نگرانی بیشتر خارج شود.
برای شناخت این الگوی ذهنی می‌توان مطلب راه‌های ترک عادت مقایسه خود با دیگران را هم مطالعه کرد.
آیا اینستاگرام و شبکه‌های اجتماعی باعث افسردگی می‌شوند؟
این مطالعه چنین رابطه علت و معلولی را ثابت نکرده است. پژوهشگران نشانه‌های روانی و رفتارهای آنلاین نوجوانان را در یک بازه زمانی بررسی کردند. بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت ابتدا مقایسه اجتماعی باعث اضطراب شده یا نوجوانی که از قبل مضطرب بوده، بیشتر خود را با دیگران مقایسه کرده است.
حتی ممکن است هر دو مسیر هم‌زمان وجود داشته باشند یا عواملی مانند مشکلات خانوادگی، فشار تحصیلی و روابط دوستانه در نتیجه نقش داشته باشند.
این نکته مهم است، زیرا اگر نوجوانی مضطرب باشد، صرفاً پاک کردن برنامه‌های گوشی الزاماً مشکل او را حل نمی‌کند. باید به تجربه‌های روزمره، روابط اجتماعی و نشانه‌های پایدار ناراحتی او نیز توجه کرد.
۵ نشانه که می‌گویند تجربه آنلاین نوجوان به توجه بیشتری نیاز دارد
موارد زیر تشخیص پزشکی یا آزمون علمی نیستند؛ فقط موقعیت‌هایی هستند که می‌توانند آغاز یک گفت‌وگوی مفید باشند:
- نارضایتی مداوم از ظاهر: نوجوان مرتب ظاهر خود را با عکس‌های ویرایش‌شده مقایسه می‌کند.
- تغییر خلق پس از استفاده از گوشی: پس از دیدن بعضی صفحه‌ها بی‌حوصله، ناراحت یا تحریک‌پذیر می‌شود.
- نگرانی شدید از واکنش دیگران: تعداد پسندیدن‌ها و نظرها بیش از اندازه بر احساس او اثر می‌گذارد.
- احساس عقب‌ماندن از دیگران: تصور می‌کند همه هم‌سن‌وسال‌هایش موفق‌تر یا محبوب‌تر هستند.
- کناره‌گیری از فعالیت‌های دلخواه: سرگرمی‌های گذشته را کنار می‌گذارد و درباره خودش بیشتر منفی حرف می‌زند.
وجود یکی از این رفتارها لزوماً به معنای اختلال روانی نیست. اگر تغییرات شدید، مداوم یا همراه با افت عملکرد روزانه باشند، ارزیابی متخصص اهمیت پیدا می‌کند. برای آشنایی با مفهوم کلی این موضوع، مطلب سلامت روان چیست و چرا اهمیت دارد نیز مرتبط است.
والدین به جای پرسیدن «چند ساعت گوشی دستت بود؟» چه بگویند؟
پرسش درباره مدت استفاده از گوشی می‌تواند بخشی از مدیریت خانواده باشد، اما به‌تنهایی همه ماجرا را روشن نمی‌کند. پرسش‌های باز، بدون بازجویی و سرزنش، احتمال گفت‌وگوی صادقانه را بیشتر می‌کنند.
۶ پرسش برای شروع یک گفت‌وگوی بهتر
- وقتی از این برنامه بیرون می‌آیی، معمولاً احساس بهتری داری یا بدتر؟
- چه صفحه‌هایی واقعاً چیز مفیدی به تو یاد می‌دهند؟
- تا حالا شده بعد از دیدن عکس کسی احساس کنی از او عقب هستی؟
- آیا کسی در فضای مجازی حرفی زده که ناراحتت کرده باشد؟
- دوست داری درباره بعضی محتواها با هم حرف بزنیم؟
- اگر اتفاق ناخوشایندی آنلاین بیفتد، با چه کسی راحت‌تر صحبت می‌کنی؟
پاسخ‌ها را با دقت گوش کنید. لازم نیست بلافاصله نصیحت کنید یا گوشی را بگیرید. گاهی نوجوان بیشتر از راه‌حل فوری، نیاز دارد احساس کند قضاوت نمی‌شود.
در مطلب هنر برقراری ارتباط مؤثر با فرزندان نیز درباره شیوه ساختن چنین رابطه‌ای توضیح داده شده است.
چطور استفاده از شبکه‌های اجتماعی را بدون دعوا مدیریت کنیم؟
به جای تعیین قانونی که از همان روز اول اجراشدنی نیست، با نوجوان درباره چند تغییر کوچک و مشخص توافق کنید.
۱. صفحه‌هایی را که حال او را بد می‌کنند بشناسید
لازم نیست همه حساب‌ها حذف شوند. می‌توان صفحه‌هایی را که مرتب حس ناکافی بودن ایجاد می‌کنند کمتر دید، دنبال نکرد یا برای مدتی بی‌صدا کرد. هدف این است که نوجوان یاد بگیرد محتوای آنلاین را آگاهانه انتخاب کند.
۲. زمان استفاده را به زمان خواب و درس گره بزنید
اگر گوشی باعث عقب افتادن خواب یا کارهای روزانه شده، بهتر است محدوده‌های مشخص و قابل اجرا تعیین شود؛ مثلاً زمانی بدون موبایل پیش از خواب یا هنگام انجام تکلیف. نکات مربوط به برنامه خواب و صبح‌های مدرسه در مطلب آماده کردن دانش‌آموز برای یک صبح آرام‌تر مطرح شده است.
۳. برای ارتباط حضوری جا باز کنید
فعالیت ورزشی، دیدار دوستان، هنر یا سرگرمی‌های مشترک خانوادگی می‌توانند تجربه‌های واقعی موفقیت و تعلق ایجاد کنند. این فعالیت‌ها قرار نیست مجازات استفاده از اینترنت باشند؛ بهتر است خود نوجوان در انتخاب آن‌ها نقش داشته باشد.
۴. درباره مدیریت اینترنت از راهکارهای تدریجی استفاده کنید
برای نوجوانی که عادت دارد در هر لحظه بی‌حوصلگی گوشی را باز کند، تغییر ناگهانی ممکن است دشوار باشد. بررسی اعلان‌ها، تعیین زمان‌های مشخص استفاده و جایگزین کردن بعضی عادت‌های روزانه می‌تواند شروع مناسبی باشد. راهکارهای بیشتری در مطلب روش‌های کنترل وابستگی به اینترنت آمده است.
یک برنامه ۷ روزه پیشنهادی برای خانواده‌ها
این برنامه یک پیشنهاد عملی است و نباید به عنوان روش درمان یا نسخه علمی ثابت‌شده در نظر گرفته شود.
- روز اول: بدون تغییر دادن رفتار نوجوان، از او بپرسید کدام صفحه‌ها را بیشتر دوست دارد و چرا.
- روز دوم: درباره احساسش بعد از دیدن محتواهای مختلف گفت‌وگو کنید.
- روز سوم: با توافق او، اعلان‌های غیرضروری را کمتر کنید.
- روز چهارم: یک فعالیت مشترک بدون گوشی برای خانواده انتخاب کنید.
- روز پنجم: صفحه‌هایی را که احساس نامطلوب ایجاد می‌کنند بررسی و در صورت تمایل محدود کنید.
- روز ششم: زمان خواب، استراحت و استفاده از وسایل دیجیتال را دوباره تنظیم کنید.
- روز هفتم: از نوجوان بپرسید کدام تغییر برایش مفید بوده و کدام قانون نیاز به اصلاح دارد.
در سن نوجوانی، نیاز به استقلال و ارتباط با دوستان بیشتر می‌شود. آگاهی از این تغییرات به والدین کمک می‌کند محدودیت‌های معقول‌تری تعیین کنند. در همین زمینه، مطالعه راهنمای همدلی با فرزند در دوران بلوغ مفید است.
چه زمانی برای اضطراب نوجوان باید از روان‌شناس کمک گرفت؟
اگر نگرانی، غمگینی، کناره‌گیری، افت محسوس تحصیلی یا مشکلات خواب مدت‌دار شده‌اند و زندگی روزانه نوجوان را مختل می‌کنند، بهتر است از روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک و نوجوان کمک بگیرید. اگر نوجوان از آسیب رساندن به خود حرف می‌زند، موضوع را جدی بگیرید و فوراً کمک تخصصی و اورژانسی دریافت کنید.
مهم است که درباره اضطراب و افسردگی از روی تعداد ساعت استفاده از گوشی قضاوت نکنیم. رابطه نوجوان با خانواده، دوستان، مدرسه و فضای مجازی باید در کنار هم بررسی شود.
پرسش‌های متداول درباره شبکه‌های اجتماعی و اضطراب نوجوانان
آیا استفاده زیاد از اینستاگرام حتماً باعث اضطراب می‌شود؟
خیر. پژوهش تازه ارتباط بعضی رفتارهای آنلاین، به‌ویژه مقایسه اجتماعی، را با نشانه‌های اضطراب نشان داده است؛ اما ثابت نکرده که این رفتارها حتماً علت اضطراب هستند.
آیا وقت‌گذرانی ساده در شبکه‌های اجتماعی بی‌ضرر است؟
این پژوهش برای وقت‌گذرانی ارتباط ضعیف‌تری با نشانه‌های بررسی‌شده پیدا کرد. با این حال، استفاده‌ای که خواب، فعالیت بدنی، درس یا روابط روزانه را مختل کند همچنان به توجه نیاز دارد.
آیا حذف کامل شبکه‌های اجتماعی بهترین راه است؟
برای همه نوجوانان یک پاسخ یکسان وجود ندارد. گفت‌وگو، شناخت محتوای آسیب‌زا، قوانین متناسب با سن و توجه به شرایط روانی هر نوجوان معمولاً نقطه شروع سنجیده‌تری است.
مهم‌ترین نتیجه تحقیق جدید چیست؟
به جای تمرکز انحصاری بر تعداد ساعت حضور در فضای مجازی، باید بررسی کرد نوجوان در آنجا چه تجربه‌ای دارد، با چه کسانی تعامل می‌کند و پس از استفاده چه احساسی پیدا می‌کند.
جمع‌بندی: گوشی به‌تنهایی توضیح‌دهنده وضعیت روانی نوجوان نیست. پژوهش تازه نشان می‌دهد کیفیت تجربه در شبکه‌های اجتماعی، مخصوصاً مقایسه خود با دیگران، موضوعی است که خانواده‌ها و متخصصان باید جدی‌تر به آن توجه کنند.
منابع: مؤسسه کارولینسکا؛ مجله علمی Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health
