طریقه خواندن نماز وحشت | زمان، دعا و احکام شب اول قبر
طریقه خواندن نماز وحشت در روش مشهور، دو رکعت نماز برای میّت است: رکعت اول پس از حمد، آیت‌الکرسی و رکعت دوم پس از حمد، ده بار سوره قدر؛ سپس تشهد، سلام و دعای اهدای ثواب. در فتوای آیت‌الله سیستانی، قرائت آیت‌الکرسی تا پایان آیه ۲۵۷ بقره، بنابر احتیاط لازم است. زمان این روش، نخستین شب پس از دفن است و با شبِ فوتِ بدون دفن تفاوت دارد.
این مطلب پرشین‌وی به احکام و پرسش‌های رایج نماز وحشت اختصاص دارد. اگر می‌خواهید متن آیات را یک‌جا کنار مراحل نماز ببینید، راهنمای کامل نماز شب اول قبر را بخوانید. احکام این صفحه بر پایه فتوای آیت‌الله سیستانی است. اگر از مرجع دیگری تقلید می‌کنید، جزئیاتِ مورد اختلاف را مطابق نظر او انجام دهید.
نماز وحشت چیست و آیا خواندن آن واجب است؟
نماز وحشت همان نماز لیله‌الدفن یا نماز شب اول قبر است. این نماز، مستحب است و برای میّت خوانده می‌شود. نام آن نباید باعث شود خانواده تصور کند با یک تکلیف واجبِ تازه یا مسئولیتی ترسناک روبه‌رو شده است. خوب است روش آن را آرام توضیح دهیم و اجازه دهیم هر فرد با شناخت و توان خودش آن را انجام دهد. انجام ندادنِ یک مستحب را به بی‌محبتیِ بازماندگان تعبیر نکنیم.
در روزهای سوگواری، خبرها و پیام‌های فراوانی به خانواده می‌رسد. بعضی پیام‌ها عدد، هزینه یا شرطی را مطرح می‌کنند که در دستور این نماز نیامده است. برای روشِ این راهنما، همان دو رکعت و قرائتِ مشخص مطرح است. نیازی به خرید بسته دعا، وسیله خاص، انتشار عکس میّت یا فرستادن پیام به تعداد معین نیست. کمک به خانواده را هم می‌توان با کارهای ساده و محترمانه انجام داد.
نماز وحشت چگونه خوانده می‌شود؟ راهنمای کوتاه
پیش از آغاز، نام میّت و روش انتخابی را مشخص کنید. سپس دو رکعت را با قصد قربت بخوانید. جدول زیر خلاصه روش آیت‌الکرسی و قدر است و برای کسی که شکل نماز دو رکعتی را می‌داند، مسیر را یادآوری می‌کند. اگر هنوز رکوع، سجده یا تشهد را یاد نگرفته‌اید، ابتدا شکل عمومی نماز را از آموزش مناسب بیاموزید؛ جدول جای آموزش همه اجزای نماز را نمی‌گیرد.
| جای نماز | قرائت و ادامه |
|---|---|
| رکعت اول | حمد و یک بار آیات ۲۵۵ تا ۲۵۷ بقره؛ سپس رکوع و دو سجده |
| رکعت دوم | حمد و ده بار سوره کامل قدر؛ سپس رکوع و دو سجده |
| پایان | تشهد و سلام، سپس دعای اهدای ثواب با نام میّت |
برای یادآوریِ شرایط شروع، مراحل وضو گرفتن را هم ببینید. این نماز اذان و اقامه ندارد. عدد ده، شمارِ سوره‌های کامل در رکعت دوم است، نه تعداد کل آیات یا تعداد رکعت‌ها. هر بار سوره قدر از آغاز تا پایان خوانده می‌شود و سپس نوبت بعدی را شروع می‌کنید.
نماز وحشت چه زمانی خوانده می‌شود؟
در روشِ آیت‌الکرسی و قدر، نماز را در اولین شب پس از دفن می‌خوانند. خواندن آن در طول همان شب ممکن است و بهتر است اول شب، بعد از نماز عشا باشد. پس «بهتر بودنِ بعد از عشا» را با این ادعا که فقط چند دقیقه پس از عشا وقت دارد، یکی ندانید. ساعت ثابتی مثل هشت شب نیز برای همه شهرها و فصل‌ها معنی یکسانی ندارد.
اگر دیرتر از دیگران از دفن باخبر شدید ولی هنوز همان شب است، موضوع شما با کسی که چند روز بعد خبردار شده متفاوت است. ابتدا زمان واقعی دفن را بدانید. خانواده لازم نیست جزئیاتِ مراسم یا نشانی دقیق قبر را برای همه بفرستد؛ اعلام روشنِ انجام دفن معمولاً برای هماهنگی کافی است. برای حالت‌های خاصِ اختلاف روز و شب میان کشورها، سؤال را با نام دو محل و زمان‌ها مطرح کنید.
اگر دفن میّت عقب بیفتد، نماز وحشت را کی بخوانیم؟
در روش اول باید تا اولین شب پس از دفن صبر کرد. مثلاً اگر شخص در یک شهر فوت کرده و پیکرش فردای آن روز به شهر دیگری منتقل و دفن می‌شود، شبِ پیش از دفن، زمانِ روش آیت‌الکرسی و قدر نیست. تنها شنیدنِ خبر فوت، معلوم نمی‌کند زمان این روش رسیده است. این تفاوت را هنگام خبر دادن به دوستان و آشنایان هم روشن بیان کنید.
آیا برای شبِ فوت هم روش جداگانه‌ای نقل شده است؟
در توضیح‌المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، روش دوم با دو بار توحید در رکعت اول و ده بار تکاثر در رکعت دوم آمده است. زمانِ آن، اولین شب پس از فوت بیان شده؛ حتی اگر دفن انجام نشده باشد. پس دو روش را با زمان‌هایشان به یاد بسپارید. در هر دو، حمد در ابتدای هر رکعت و دعای اهدای ثواب بعد از سلام مطرح است.
نماز وحشت بدون آیت‌الکرسی چگونه است؟
اگر منظورتان روش دومِ نقل‌شده است، رکعت اول پس از حمد دو بار سوره توحید و رکعت دوم پس از حمد ده بار سوره تکاثر می‌خوانید. این روش به معنیِ دلخواه بودنِ جایگزینی هر سوره‌ای با آیت‌الکرسی نیست. مثلاً خواندن توحید در رکعت اول و قدر در رکعت دوم را بدون مأخذ، به عنوان یکی از همین دو دستور معرفی نکنید. اجزای هر روش را کنار هم حفظ کنید.
برای انتخاب روش، فقط به کوتاه‌تر بودن متن توجه نکنید؛ زمانِ مربوط به آن هم مهم است. کسی که چند روز از فوت گذشته ولی امشب دفن انجام شده، وضعیتش مانند کسی نیست که در اولین شب فوت قرار دارد. اگر درباره مصداق خود پرسش دارید، بگویید کدام شبِ فوت و کدام شبِ دفن است و قصد دارید کدام روش را بخوانید. این اطلاعات پاسخ را روشن‌تر می‌کند.
آیت‌الکرسی نماز وحشت تا کجاست؟
آیه ۲۵۵ بقره با «وَهُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ» تمام می‌شود. در فتوای آیت‌الله سیستانی برای این نماز، ادامه قرائت تا پایان آیه ۲۵۷، یعنی «هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ»، بنابر احتیاط لازم است. پس در این راهنما، وقتی گفته می‌شود آیت‌الکرسیِ نماز وحشت، حد قرائت مورد نظر شامل آیات ۲۵۵، ۲۵۶ و ۲۵۷ است. این توضیح درباره روش اول است.
برای جلوگیری از گم کردن محل، پیش از شروع، پایان هر سه آیه را روی متن پیدا کنید: پایان اول «الْعَظِیمُ»، پایان دوم «عَلِیمٌ» و پایان سوم «خَالِدُونَ» است. این کلمات فقط نشانه محل پایان‌اند؛ متن بین آن‌ها باید کامل خوانده شود. عنوان‌ها و شماره آیات نیز جزو قرائت قرآن نیستند. متن کامل در راهنمایی که ابتدای صفحه معرفی شد، آمده است.
اگر سوره قدر را نه بار بخوانیم، نماز وحشت درست است؟
طبق مسئله ۲۰۶۹ توضیح‌المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، اگر بخشی از قرائت مخصوص یا مقدار مقرر سهواً جا بیفتد و محل جبران بگذرد، نماز انجام‌شده به عنوان لیله‌الدفن کافی نیست. بنابراین وقتی بعد از نماز مطمئن شده‌اید سوره قدر فقط نه بار خوانده شده، آن را همان ده بار به حساب نیاورید. اینجا سخن از یقین به کم خواندن است، نه صرفِ نگرانی یا احتمال مبهم.
اگر در میان نماز شک کنیم چه؟
حکمِ شک و امکان جبران به مرحله‌ای که در آن هستید بستگی دارد. مشخص کنید هنوز در حال قرائتید یا به رکوع رفته‌اید و دقیقاً در چه چیزی شک دارید. از یک پاسخِ مربوط به «بعد از پایان نماز» برای همه شک‌های میان نماز نتیجه نگیرید. اگر زیاد دچار تردید می‌شوید، سؤال را همان‌طور مطرح کنید و به خاطر هر فکر گذرا، از نو یک تکلیف قطعی برای خود نسازید.
آیا می‌توان سوره دیگری را جای سوره قدر خواند؟
در نمازهای مستحبیِ دارای قرائت مخصوص، اگر می‌خواهید همان دستور نماز را انجام دهید، قرائت مقرر را رعایت کنید. اجازه عمومیِ حذف سوره در بعضی نمازهای مستحبی، به معنی حذف یا عوض کردن قرائت خاص نماز وحشت نیست. پس روش اول با ده قدر و روش دوم با ده تکاثر شناخته می‌شود. یک سوره دلخواه، جای هر دو دستور را نمی‌گیرد.
این فرق در یادگیریِ دیگر نمازها هم به کار می‌آید. برای نمونه، نماز شب و نماز غفیله احکام و متن‌های خود را دارند. اگر فقط می‌خواهید نماز مستحبی عمومی بخوانید و ثوابش را هدیه کنید، آن را با همان عنوان عمومی انجام دهید؛ نباید هر نماز دو رکعتی را بدون قرائت مخصوص، نماز وحشت بنامیم.
دعای بعد از نماز وحشت و جای نام میّت
بعد از سلام، در روش بیان‌شده این دعا را می‌خوانید و نام میّت را به جای «فلان» می‌آورید:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَابْعَثْ ثَوَابَهَا إِلَىٰ قَبْرِ فُلَانٍ
معنی ساده: خدایا بر محمد و خاندان محمد درود بفرست و ثواب این نماز را به قبر فلانی برسان. این دعا بعد از پایان نماز آمده است؛ آن را به جای تشهد یا سلام نگذارید. برای یادگیری، محلِ نام را پیش از شروع مشخص کنید تا هنگام دعا سردرگم نشوید.
اگر نام یا مشخصات میّت را نمی‌دانید، درباره تعیین او و عبارتِ مناسب از دفتر مرجع خود بپرسید؛ لازم نیست برای پر کردن جای نام، اطلاعاتی را حدس بزنید. برای دعاهای عمومیِ رحمت و آمرزش نیز می‌توانید دعا برای درگذشتگان را بخوانید. گفتن دعای شخصیِ فارسی پس از نماز را با نقلِ متن عربیِ مقرر یکی ندانید.
آیا نماز وحشت را می‌شود به جماعت خواند؟
در پاسخ رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی به پرسشِ جماعت خواندنِ نماز وحشت، پاسخ منفی آمده است. پس قرار گرفتن چند نفر در یک اتاق یا مسجد، نباید به صورت اقتدا و جماعتِ این نماز درآید. ممکن است افراد برای دعا دور هم جمع شوند، اما شکل انجام نماز را باید مطابق حکم خودش نگه دارند. جمع شدن در یک مکان، حکم همه نمازها را مانند نماز جماعت روزانه نمی‌کند.
اگر کسی می‌خواهد روش را آموزش دهد، بهتر است پیش از نماز، مراحل را توضیح دهد. آموزش دادن و یادآوری کردن با امام جماعت شدن برای این نماز تفاوت دارد. خانواده هم مجبور نیست برای انجام این مستحب، مجلس یا زمانِ مشترکِ پرهزینه ترتیب دهد. برای موضوعِ متفاوت نماز میّت، احکامِ همان نماز را بخوانید؛ نام مشابه یا ارتباط با درگذشته، دلیل یکسان بودنِ احکام نیست.
آیا یک نفر می‌تواند چند نماز وحشت برای یک میّت بخواند؟
در پرسش‌وپاسخ رسمیِ آیت‌الله سیستانی، درباره اینکه یک شخص چند نماز وحشت برای یک میّت بخواند، پاسخ منفی داده شده است. این حکم را در برنامه شخصی خود در نظر بگیرید و تکرارِ چندباره را به عنوان وظیفه یا روش برترِ قطعی پیشنهاد نکنید. همچنین این پاسخ را با مسائل دیگرِ نیابت یا اهدای ثواب مخلوط نکنید؛ هر مورد، پرسش و حکم خودش را دارد.
اگر پس از انجام نماز، هنوز دوست دارید کار خیری برای درگذشته انجام دهید، اهدای ثوابِ عمل خیر موضوع جداگانه‌ای است. در احکام صدقه و موضوع اهدای ثواب، شرایط خود آن عمل مطرح است. انتخاب کمک کوچک و متناسب با توان هم می‌تواند محترمانه باشد؛ لازم نیست برای نشان دادن محبت، خانواده را به پرداخت مبلغ یا پذیرایی بیشتر وادار کنید.
اگر شب اول قبر گذشت، چه کاری می‌توان انجام داد؟
زمانِ روش اول، اولین شب پس از دفن است؛ شب‌های بعد را خودبه‌خود همان شب اول حساب نکنید. در زمان‌های دیگر می‌توانید نماز مستحبی عمومی، دعا یا تلاوت قرآن انجام دهید و ثواب را هدیه کنید. حکم عمومی اهدای ثواب، راهِ جداگانه‌ای است و به معنی تغییر دادنِ وقتِ نماز لیله‌الدفن نیست. اگر مورد شما نذر، اجرت یا تعهد مشخص دارد، سؤالِ مربوط به همان تعهد را مطرح کنید.
برای یادِ درگذشته، مجبور نیستید همه کارهای خیر را در یک شب تمام کنید. همراهیِ محترمانه با بازماندگان، کمکِ مورد رضایت آنان و دعا در زمان‌های بعد نیز قابل توجه است. اگر خانواده موضوعِ راهنمای نماز قضا را پیگیری می‌کند، آن را جدا از نماز هدیه دنبال کنید. اهدای ثواب به‌تنهایی، بدهیِ واجب را از عهده فرد برنمی‌دارد.
نماز وحشت برای زلزله است یا نماز آیات؟
نماز وحشتِ این راهنما به میّت و شب اول قبر مربوط است. در زلزله، موضوعِ نماز آیات مطرح می‌شود؛ طبق نظر آیت‌الله سیستانی، برای زلزله با شرایط مربوط، نماز آیات بنابر احتیاط واجب است. صرفِ وجود کلمه ترس یا وحشت، دو نماز را یکی نمی‌کند. تعداد رکوع‌ها و روش نماز آیات هم با نماز دو رکعتیِ لیله‌الدفن فرق دارد.
اگر پرسش شما از روی شنیدنِ نام «نماز وحشت برای زلزله» ایجاد شده، ابتدا نامِ عمل را روشن کنید. در زمانِ حادثه، رسیدگی به وضعیت ایمنی و نیازهای ضروری را معطلِ پیدا کردن یک دستورِ اشتباه نکنید. برای وظیفه نماز آیات، حکم مرجع خود را درباره همان حادثه دنبال کنید. این صفحه آموزش نماز آیات نیست و جدول دو رکعتِ بالای آن را نباید برای نماز آیات به کار برد.
نماز وحشت در فقه اهل سنت و پرسش‌های مربوط به مذهب
روش و احکامِ این مطلب از منابع فقهی شیعه و فتوای آیت‌الله سیستانی آمده است. اگر بر پایه یکی از مذاهب اهل سنت عمل می‌کنید، برای حکم و شیوه عبادت به مرجع فتوایی معتبرِ همان مذهب مراجعه کنید. این راهنما قرار نیست یک دستور را به همه مذاهب نسبت دهد. هنگام پرسیدن نیز نامِ مذهب و اینکه منظورتان نماز میّت است یا نماز شب اول قبر، پاسخ را روشن‌تر می‌کند.
در گفت‌وگوهای خانوادگی، ممکن است همه از یک اصطلاح استفاده نکنند. بهتر است پیش از بحث درباره درست یا نادرست بودنِ روش یکدیگر، نام و شکل عمل را توضیح دهید. احترام به درگذشته و آرامش بازماندگان با گفت‌وگوی روشن سازگار است. پرسش‌های فقهی را نیز با ادب و از مسیر مناسب مطرح کنید تا روزهای سوگواری به فشار و مقایسه عبادت افراد تبدیل نشود.
پرسش‌های دیگر؛ نماز نشسته، قضا و دعا برای بیمار
نماز وحشت را با احکام عمومی نمازهای مستحبی، از جمله امکان نشسته خواندن طبق فتوای مبنای این نوشته، بشناسید. برای جزئیات، راهنمای نماز نشسته و احکام نماز بیمار را ببینید. انجام این نماز برای میّت، با دعا برای شفای فرد زنده فرق دارد؛ در مورد بیمار زنده می‌توانید دعای عافیت بخوانید.
اگر خودتان نماز قضای واجب دارید، اصلِ داشتن قضا طبق نظر آیت‌الله سیستانی مانع نماز مستحبی نیست، اما نباید در واجب سهل‌انگاری شود. برای برنامه‌ریزی، ترتیب نمازهای قضا را بخوانید. همچنین دعای تعجیل عافیت موضوعِ جداگانه‌ای برای طلب سلامت است. نام نماز، شخص مورد نظر و زمانِ انجام آن را روشن نگه دارید.
منابع
- دفتر آیت‌الله سیستانی؛ توضیح‌المسائل جامع، جلد اول، نماز لیله‌الدفن، مسائل ۲۰۶۶ تا ۲۰۶۹ و پاورقی‌ها.
- دفتر آیت‌الله سیستانی؛ پرسش‌وپاسخ نماز وحشت، پرسش‌های ۱ تا ۳.
- همان؛ احکام نمازهای مستحبی، مسائل ۲۰۸۷، ۲۰۹۵، ۲۰۹۷ و ۲۱۰۳؛ فصل نیابت و اهدای ثواب، مسئله ۲۱۴۱.
- همان؛ موارد واجب شدن نماز آیات، مسئله ۲۰۲۱.
- قرآن کریم؛ سوره بقره، آیات ۲۵۵ تا ۲۵۷؛ سوره‌های قدر، توحید و تکاثر.
