آیین‌های عزاداری محرم در عصر قاجار؛ از تکیه دولت تا قمه‌زنی‌ها

آیین‌های عزاداری محرم در عصر قاجار یکی از مهم‌ترین و باشکوه‌ترین فصل‌های تاریخ مذهبی ایران است که در آن، مرز میان دربار و مردم در ایام سوگواری محرم به شدت کمرنگ می‌شد. در این دوران، پادشاهان قاجار نه تنها به عنوان حاکمان سیاسی، بلکه به عنوان پیشگامان در اجرای مراسم عزاداری و نشان دادن پایبندی به شریعت و ارادت به اهل بیت(ع) ظاهر می‌شدند. این آیین‌ها تنها محدود به مساجد نبود، بلکه خیابان‌ها، کوچه‌ها و حتی کاخ‌های سلطنتی را در بر می‌گرفت و هویت اجتماعی-مذهبی آن دوران را شکل می‌داد. در این مقاله به بررسی دقیق این مراسم، نقش شاهان در برگزاری تعزیه و رسوم خاص مردمی می‌پردازیم.

تهران در عصر قاجار، به ویژه در ماه محرم، به یکی از کانون‌های اصلی عزاداری در جهان تشیع تبدیل شده بود. وجود صدها هیات عزاداری در تهران و مشارکت مستقیم ناصرالدین شاه و سایر شاهزادگان قاجار در این مراسم، جلوه‌ای منحصر به فرد به این ایام بخشیده بود. از ساخت بناهای عظیمی مانند تکیه دولت گرفته تا رسم‌های قدیمی‌ای مانند قمه‌زنی و قفل آجین کردن، همه و همه نشان‌دهنده عمق و وسعت این باورها در جامعه آن زمان است. امروزه تصاویر و مستندات باقی‌مانده از این دوره، دریچه‌ای شفاف به سوی شناخت فرهنگ عزاداری در صد سال گذشته هستند.

نقش شاهان قاجار در شکوه‌بخشی به عزاداری‌ها

ناصرالدین شاه قاجار، به عنوان یکی از طولانی‌ترین پادشاهان این سلسله، خود را شیفته معصومین و به ویژه امام حسین(ع) نشان می‌داد. او تلاش می‌کرد تا با حضور فعال در مراسم عزاداری، پایبندی خود به دین و مذهب شیعه را به مردم و درباریان اثبات کند. شاهان قاجار از این فرصت برای تقویت مشروعیت سیاسی و مذهبی خود استفاده می‌کردند و در این میان، ناصرالدین شاه بیش از دیگران به اجرای دقیق آیین‌ها اهمیت می‌داد.

یکی از مهم‌ترین اقدامات ناصرالدین شاه در این زمینه، ساخت «تکیه دولت» بود. این بنا که گفته می‌شود بر اساس الگوی «رویال آلبرت هال» در لندن طراحی شده بود، محل برگزاری مراسم ویژه عزاداری با حضور مستقیم شاه و درباریان بود. مورخان معتقدند علاقه زیاد شاه به اجرای نمایش تعزیه، انگیزه اصلی برای ساخت چنین بنای عظیمی بوده است. تکیه دولت نمادی از شکوه و عظمت عزاداری‌های آن دوران بود که می‌توانست صدها نفر را در خود جای دهد.

مراسم در تکیه دولت معمولاً از روز اول محرم آغاز می‌شد و با حضور ده‌ها روضه‌خوان که یکی پس از دیگری به منبر می‌رفتند، گرمای مجلس را بالا می‌برد. این روضه‌خوانان اشعاری در رثای سیدالشهدا(ع) با صدایی خوش و دلنشین قرائت می‌کردند. پس از آن، مراسم تعزیه‌خوانی آغاز می‌شد و بازیگران در سکوی مرکزی تکیه، مصیبت‌های عاشورا را با دقت و احساسات بالا به تصویر می‌کشیدند. حضور شاه در این مراسم، به عزاداری‌ها جلوه‌ای رسمی و باشکوه می‌بخشید.

رسوم خاص و منسوخ شده در عزاداری‌های محرم

علاوه بر مراسم رسمی دربار، مردم عادی نیز آیین‌ها و سنت‌های ویژه‌ای داشتند که پایبندی آن‌ها به این رسوم، نشان‌دهنده ایمان عمیق آن‌ها بود. یکی از مهم‌ترین این رسوم، «نذر کردن» بود. در آن روزها، حتی کسانی که توانایی اطعام نداشتند، با ریختن مشتی برنج در پلوی نذری یا تکه گوشتی در خورش، در نذر شریک می‌شدند. همچنین پخش لباس سیاه بین فقرا که توانایی تهیه لباس عزا را نداشتند، از دیگر نذرهای رایج در تهران قدیم بود.

یکی از رسوم چالش‌برانگیز و دردناک آن دوران، «قمه‌زنی» در روز عاشورا بود. عزاداران کفن‌پوش در دسته‌های چند نفره اقدام به قمه‌زنی می‌کردند. علاوه بر قمه‌زنی، رسوم دیگری مانند زخم زنی، سنگ زنی و «قفل آجین کردن» نیز وجود داشت که امروزه منسوخ شده‌اند. قفل آجین کردن عملی بسیار دردناک بود که در آن عزاداران بدن خود را سوراخ کرده و به آن قفل می‌زدند که گاه منجر به عفونت و بیماری‌های شدید می‌شد.

مستندسازی تصاویر و خاطرات از عزاداری‌های قاجار

در عصر قاجار، عکاسان درباری و غیردرباری نیز بی‌کار نبودند و تلاش می‌کردند تا مراسم عزاداری و آیین‌های محرم را به ثبت تصویر برسانند. عکاسانی مانند محمد حسن میرزا، آنتوان سوریوگین و عبدالله قاجار، تصاویر ارزشمندی از هیات‌های عزاداری، روضه‌خوانی‌ها و تعزیه‌ها ثبت کردند. این تصاویر امروزه نه تنها به عنوان مستندات تاریخی، بلکه به عنوان منابعی برای شناخت فرهنگ، پوشش و معماری آن دوران مورد استفاده قرار می‌گیرند.

سوالات متداول