جشن بهاربُد و روز پیام آوری زرتشت؛ رازهای پنهان ۱۵ اردیبهشت
جشن بهاربُد و روز پیام آوری زرتشت یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین رویدادهای تقویمی در فرهنگ و اساطیر ایرانی است که در پانزدهم اردیبهشت ماه، یعنی روز دی‌به‌مهر، برگزار می‌شود. این روز که مصادف با میانه فصل بهار است، در گاهشماری باستانی ایران به عنوان «میدیوزَرِم» شناخته می‌شده و نمادی از طراوت، رویش و تجدید حیات در طبیعت به شمار می‌رود. در این روز، ایرانیان باستان علاوه بر شادی از طبیعت، به یاد آوردن پیامبری زرتشت و لحظه‌ای که او برای نخستین بار دعوت الهی را پذیرفت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است.
بررسی‌های تاریخی و متون پهلوی نشان می‌دهد که این جشن تنها یک مراسم مذهبی نبوده، بلکه رویدادی اجتماعی و فرهنگی بوده که مردم در آن گرد هم می‌آمده‌اند. داستان پیام آوری زرتشت در این روز، با جزئیات دقیقی در کتاب «گزیده‌های زادسپرم» ثبت شده است؛ داستانی که در آن زرتشت در بامداد روز دی‌به‌مهر به کرانه رود دائیتی می‌رود و با دیدار فرشته وهومن، مأموریت خود را برای هدایت بشر آغاز می‌کند. شناخت این رویداد به ما کمک می‌کند تا عمق باورهای دینی و فلسفی ایرانیان باستان را بهتر درک کنیم.
ریشه‌شناسی و تاریخچه جشن بهاربُد
جشن بهاربُد (Bahrabad) که به معنای «شکوفایی بهار» یا «پاداش بهار» است، یکی از چهار گاهنبار (جشن بزرگ) در سال زرتشتی محسوب می‌شود. این جشن در نیمه دوم اردیبهشت ماه و در روز دی‌به‌مهر برگزار می‌شده است. واژه «بهاربُد» از دو بخش «بهار» و «بُد» (به معنای پاداش یا بخشش) تشکیل شده و اشاره به پاداش الهی برای رویش گیاهان و حیات در فصل بهار دارد. در متون کهن آمده است که در این روز، مردمان بسیاری در جشنگاه‌ها گرد هم می‌آمده‌اند و با آوازهای مذهبی و رقص‌های نمادین، شادی خود را ابراز می‌کردند.
اهمیت این روز از آنجا ناشی می‌شود که بر اساس روایات زرتشتی، زرتشت پیامبر در همین روز، یعنی ۱۵ اردیبهشت، دعوت الهی را دریافت کرد. او در بامداد آن روز به کرانه رود «دائیتی» رفت تا هوم (گیاه مقدس) را بکوبد. در همین حین، وهومن، فرشته‌ای پوشیده از روشنایی، بر او ظاهر شد و او را به انجمن امشاسپندان برد. در آنجا، اهورامزدا زرتشت را برای پیامبری برگزید. این لحظه، نقطه عطف تاریخ دینی ایران و آغاز رسالت زرتشت برای نجات روح بشریت از تاریکی بود.
| نام جشن | تاریخ در تقویم کنونی | معنای نام | اهمیت اصلی |
|---|---|---|---|
| جشن بهاربُد | ۱۵ اردیبهشت | شکوفایی بهار | آغاز پیامبری زرتشت |
| میدیوزَرِم | نیمه اردیبهشت | میانه فصل سبز | جشن طبیعت و رویش |
| دی‌به‌مهر | روز پانزدهم | روز دی و مهر | روز پیام آوری |
| جشن می‌گلان | ۱۶ اردیبهشت | جشن گل‌ها | جشن‌های محلی در کردستان |
داستان پیام آوری زرتشت در متون پهلوی
یکی از مهم‌ترین منابعی که جزئیات دقیق پیام آوری زرتشت را در روز دی‌به‌مهر ثبت کرده است، کتاب «گزیده‌های زادسپرم» (ویچیتی‌های زاد سپرم) است. این کتاب که در اواخر سده سوم هجری توسط هیربد نیمروز تألیف شده، روایتی شاعرانه و دقیق از وقایع دوران زرتشت ارائه می‌دهد. بر اساس این متن، زرتشت پیش از دریافت وحی، به عنوان یک عابد زاهد در کوه‌ها و بیابان‌ها زندگی می‌کرد و به عبادت مشغول بود. اما در روز ۱۵ اردیبهشت، وقتی به جشنگاه بهاربُد رفت و سپس به کرانه رود رفت، با تجلی وهومن، مسیر زندگی‌اش تغییر کرد.
وهومن که نماد اندیشه نیک و روشنایی است، با پوششی از نور بر تن، زرتشت را به سوی آسمان و انجمن امشاسپندان برد. در آنجا، اهورامزدا به زرتشت فرمود که رسالت او نجات بشر از گمراهی و معرفی راه راست است. این روایت در سده‌های بعد، به ویژه در مثنوی «زراتشت‌نامه» و کتاب «دبستان المذاهب» بازگو شده و به شعر و نثرهای زیبایی تبدیل گشته است. شاعران و نویسندگان ایرانی با الهام از این داستان، زیبایی‌های معنوی این لحظه را ستوده‌اند. امروزه اگرچه آیین‌های بزرگداشت این روز در بسیاری از نقاط ایران فراموش شده، اما در برخی مناطق مانند حوض سعدی شیراز و بخش‌هایی از کردستان، هنوز ردپایی از این جشن‌های کهن باقی مانده است.
📌 نکته مهم: جشن بهاربُد و روز پیام آوری زرتشت، تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه یادآور پیوند عمیق انسان با طبیعت و اخلاق نیک است. حفظ این میراث فرهنگی به ما کمک می‌کند تا هویت اصیل ایرانی را بهتر بشناسیم.
سوالات متداول
❓ جشن بهاربُد و روز پیام آوری زرتشت در چه تاریخی برگزار می‌شود؟
✅ این جشن در پانزدهم اردیبهشت ماه، روز دی‌به‌مهر و مصادف با میانه فصل بهار برگزار می‌شود.
❓ چرا روز ۱۵ اردیبهشت برای زرتشتیان مهم است؟
✅ زیرا در این روز زرتشت پیامبر، دعوت الهی را دریافت کرد و رسالت خود برای هدایت بشر را آغاز نمود.
❓ منبع اصلی داستان پیام آوری زرتشت در این روز کدام است؟
✅ کتاب «گزیده‌های زادسپرم» مهم‌ترین منبع پهلوی است که جزئیات این رویداد را با دقت ثبت کرده است.
جمع‌بندی
جشن بهاربُد و روز پیام آوری زرتشت رویدادی کهن در ۱۵ اردیبهشت است که همزمان با میانه بهار و فراز وهومن برگزار می‌شود. این روز نماد رویش طبیعت و آغاز رسالت زرتشت برای هدایت بشر است. با بررسی متون پهلوی و داستان‌های مرتبط، می‌توانیم اهمیت این جشن را در فرهنگ و تمدن ایرانی درک کنیم و آن را به عنوان میراثی معنوی و فرهنگی پاس بداریم.
