۹ ماکت دستگاه حرکتی بدن برای علوم پنجم با عکس و آموزش ساخت

دستگاه حرکتی بدن چیست و برای علوم پنجم چه بخشهایی دارد؟
دستگاه حرکتی یا دستگاه ماهیچهایاسکلتی شامل استخوانها، مفصلها، ماهیچههای اسکلتی و بافتهای پیوندیِ کمککننده به حرکت است. استخوانها چارچوب بدن را میسازند و از بعضی اندامها محافظت میکنند. مفصلها محل اتصال استخوانها هستند و با توجه به نوعشان، حرکتهای مختلفی دارند. ماهیچهها هنگام انقباض کوتاه میشوند و از طریق زردپیها به استخوانها نیرو وارد میکنند. رباط بافتی است که استخوانها را در اطراف مفصل به یکدیگر متصل میکند.
در یک پروژه کلاس پنجم لازم نیست همه جزئیات بدن را بازسازی کنید. بهتر است یک حرکت مشخص انتخاب کنید: خم شدن آرنج یا زانو، حرکت انگشتان یا چرخش مفصل شانه. سپس نشان دهید در مدل، کدام قسمت استخوان، کدام بخش مفصل و کدام نخ نماد نیرو یا زردپی است. اگر پروژهتان فقط روی استخوانها تمرکز دارد، نمونههای کاردستی اسکلت بدن انسان را نیز ببینید.
وسایل مشترک برای ساخت ماکت دستگاه حرکتی بدن
کارتن تمیز و مقوای ضخیم، فوم و نمد، قیچی کودک، پانچ کاغذ، بست دوشاخه، چسب، نخ و گاهی نی کاغذی، بیشترین کاربرد را دارند. هر مدل زیر وسایل اختصاصی خود را معرفی میکند؛ بنابراین لازم نیست همه وسایل را یکجا تهیه کنید. دانشآموزان میتوانند از جعبههای مقوایی بازیافتی استفاده کنند. کار با کاتر، سوراخکردن فوم ضخیم یا چسب حرارتی فقط باید با کمک بزرگسال انجام شود. برای کارهای مشابه میتوانید از بخش کاردستی پرشینوی و مجموعه مطالب مدرسه استفاده کنید.
۹ مدل کاردستی ماکت دستگاه حرکتی بدن با عکس و آموزش ساخت
ماکت اسکلت مفصلی بدن انسان با مقوا و بست کاغذی
وسایل لازم: مقوای کارتن، مقوای سفید، تکههای نمد قرمز، بست دوشاخه کاغذی، چسب، قیچی و پانچ.
مراحل ساخت: ابتدا یک طرح ساده از سر، قفسه سینه، لگن و دستوپا روی مقوا بکشید. دستها و پاها را بهجای یک تکه، به بخشهای بازو، ساعد، ران و ساق تقسیم کنید. قطعات را ببرید و روی آنها شکل استخوانها را با کاغذ سفید بچسبانید. هر بخش را در محل شانه، آرنج، لگن و زانو با بست کاغذی به بخش کناری وصل کنید؛ بست را کاملاً سفت نکنید تا مفصل بچرخد. برای نشان دادن ماهیچهها، نوارهای کوتاه نمد قرمز کنار استخوانهای بازو و ران قرار دهید. آدمک را روی پایه محکم نصب کنید و یکی از پاها و دستها را آرام حرکت دهید.
هنگام ارائه در کلاس: دانشآموز میتواند توضیح دهد که وجود مفصل میان استخوانها امکان حرکت بخشهای مختلف بدن را فراهم میکند. در این ماکت، بست فلزی نقش مفصل را فقط بهشکل سادهشده نشان میدهد؛ ماهیچههای واقعی با کشش خود استخوانها را حرکت میدهند.

کاردستی انگشتان متحرک با نی کاغذی و نخ
وسایل لازم: مقوای کرم، نی کاغذی، نخ قرمز، چسب، قیچی و مقوای آبی برای پایه.
مراحل ساخت: کف یک دست را با انگشتان باز روی مقوا دورگیری کنید و شکل را ببرید. روی هر انگشت، دو یا سه تکه نی کاغذی کوتاه بچسبانید و بین تکهها فضای خالی بگذارید تا انگشت در آن نقطه تا شود. نخ را از درون نیهای هر انگشت عبور دهید و سر آن را نزدیک نوک انگشت با چسب محکم کنید. پایین نخها را آزاد بگذارید و کف دست را به پایه بچسبانید. با کشیدن آرام یک نخ، انگشت مربوط به آن خم میشود؛ با رها کردن نخ، آن را با دست به حالت صاف برگردانید. برای کاردستی مرتبتر، نخ هر انگشت را کمی متفاوت رنگآمیزی کنید.
هنگام ارائه در کلاس: این نمونه، حرکت انگشت را با یک نخ کشنده شبیهسازی میکند؛ نخ جانشین نمایشی زردپی است، نه خود ماهیچه. محل فاصله میان تکههای نی نشان میدهد که خم شدن در ناحیه مفصل رخ میدهد.

ساخت مدل انعطافپذیر ستون مهرهها با فوم
وسایل لازم: فوم سفید نسبتاً ضخیم، نوار اسفنج زرد، نخ محکم یا سیم روکشدار نرم، مقوا برای تخته زمینه و چسب.
مراحل ساخت: از فوم سفید ۱۰ تا ۱۲ قطعه کوچک شبیه مهره درست کنید؛ لازم نیست شکل آنها کاملاً آناتومیک باشد. در مرکز هر قطعه سوراخی کمعرض ایجاد کنید. بین هر دو قطعه سفید، یک حلقه اسفنجی نرم بهعنوان نماد دیسک بینمهرهای قرار دهید. همه قطعات را روی نخ یا سیم نرمِ دارای روکش رد کنید و در دو سر آن گره یا بست ایمن بزنید. رشته را روی پایه عمودی نگه دارید و با دست کمی به دو طرف خم کنید. بین مهرهها فاصله مناسب بگذارید تا حرکت محدود و واضح باشد.
هنگام ارائه در کلاس: ستون مهرهها از چند مهره تشکیل شده است و بین بسیاری از آنها دیسک وجود دارد. این مدل تنها انعطاف نسبی ستون مهرهها را نشان میدهد؛ خم کردن شدید آن برای نمایش علمی لازم نیست.

ماکت مفصل شانه با توپ فومی و کاسه مقوایی
وسایل لازم: توپ فومی کوچک، کاسه مقوایی کمعمق، مقوا یا چوب بستنی پهن، چسب و فوم قرمز.
مراحل ساخت: یک قطعه مقوایی پهن را برای نمایش استخوان کتف برش دهید و روی پایه ثابت کنید. به لبه آن یک کاسه کمعمق از خمیر خشکشونده یا مقوای شکلدادهشده بچسبانید. توپ فومی را به انتهای یک نوار بلند مقوایی وصل کنید تا سر گرد استخوان بازو را نشان دهد. توپ را داخل کاسه بگذارید؛ بهجای چسب دائمی، با یک نگهدارنده حلقهای نرم اجازه دهید توپ کمی بچرخد. روی بخش بیرونی بازو یک نوار نمد قرمز بچسبانید و جهتهای حرکت را با چرخاندن آرام بازو نشان دهید.
هنگام ارائه در کلاس: شانه نمونهای از مفصل گویوکاسهای است و در جهات گوناگون حرکت میکند. کاسه و توپ این کاردستی تصویر سادهای از شکل اتصالاند و برای بیان همه رباطها و ساختارهای شانه کافی نیستند.

کاردستی مفصل زانو با استخوان مقوایی و غضروف فومی
وسایل لازم: مقوای کرم و سفید، فوم آبی، بست کاغذی، نمد قرمز، قیچی و پایه مقوایی.
مراحل ساخت: دو قطعه مقوایی ضخیم شبیه انتهای ران و بالای ساق برش دهید. برای جلوگیری از ساییده شدن مقوا، بین دو بخش یک قطعه فوم آبی کوچک قرار دهید تا نقش نمایشی غضروف مفصلی را داشته باشد. دو قطعه را در محل زانو با بست دوشاخه متحرک کنید. روی طرفهای بیرونی ران و ساق، نوارهای قرمز برای نمایش ماهیچهها بچسبانید و چند نوار سفید کوتاه را برای رباط و زردپی بهصورت نمادین اضافه کنید. با یک دست ران را ثابت نگه دارید و با دست دیگر ساق را خم و راست کنید.
هنگام ارائه در کلاس: زانو بیشتر در مسیر خم و راست شدن حرکت میکند؛ البته ساختمان واقعی آن از یک لولای ساده پیچیدهتر است. فوم آبی در این مدل فقط نشاندهنده لایهای است که به حرکت نرمتر سطوح مفصل کمک میکند.

ساخت ماکت لگن و استخوان ران با مفصل چرخان
وسایل لازم: کارتن ضخیم، کاغذ سفید، توپ خمیری کوچک، مقوای بلند، چسب و نمد قرمز.
مراحل ساخت: روی مقوا طرح ساده لگن را در دو سوی بدن بکشید و آن را برش دهید. در محل اتصال ران یک حفره کمعمق و گرد بسازید. توپ کوچک خمیری خشکشونده را به سر نوار مقواییِ نمایشدهنده استخوان ران وصل کنید و پس از خشک شدن آن را در حفره لگن قرار دهید. قطعات را با یک بند پارچهای نرم نگه دارید تا توپ خارج نشود ولی امکان چرخش محدود داشته باشد. روی کنار ران یک نوار نمد قرمز نصب کنید. مدل را بر پایه ثابت قرار دهید و تفاوت حرکت ران و استخوان لگن را نشان دهید.
هنگام ارائه در کلاس: مفصل ران مانند شانه از نوع گویوکاسهای است. این سازه علاوه بر معرفی استخوان لگن، تفاوت مفصل گردان ران و مفصل عمدتاً خمشونده زانو را برای دانشآموز ملموس میکند.

ماکت قفسه سینه و دندهها با نوارهای مقوایی
وسایل لازم: کارتن برای تنه، نوارهای مقوای سفید، چسب مایع، نمد قرمز و خطکش.
مراحل ساخت: شکل نیمتنه را از کارتن ببرید و روی پایه عمودی ثابت کنید. یک نوار سفید نسبتاً پهن در مرکز آن بچسبانید تا استخوان جناغ را نمایش دهد. برای هر طرف قفسه سینه شش یا هفت نوار باریک و خمیده آماده کنید و از نزدیک جناغ به بخش کناری تنه بچسبانید. میان بعضی از نوارها قطعات نازک نمد قرمز بگذارید تا به شکل ساده جای عضلات بیندندهای مشخص باشد. نوارهای کناری را با یک اتصال کاغذی انعطافپذیر نگه دارید و فقط اندکی جابهجا کنید؛ لازم نیست قفسه سینه را بهشدت خم کنید.
هنگام ارائه در کلاس: دندهها بخشی از اسکلت هستند و از اندامهای درون قفسه سینه محافظت میکنند. این طرح نشان میدهد که استخوانهای تنه فقط برای حرکت دست و پا نیستند و نقش محافظتی نیز دارند.

کاردستی مچ پا و حرکت پنجه با بست متحرک
وسایل لازم: مقوای ضخیم، بست دوشاخه، فوم سفید، تکه نمد قرمز، نخ زرد و پایه کاغذی.
مراحل ساخت: قطعهای بلند برای ساق و قطعهای کوتاهتر به شکل پنجه پا ببرید. نزدیک مچ، دو بخش را با بست کاغذی وصل کنید و بست را کمی آزاد بگذارید. روی بخش ساق استخوان درشتنی را با کاغذ سفید مشخص کنید و یک قطعه فوم سفید روی پنجه قرار دهید. پشت ساق یک قطعه نمد قرمز بهعنوان نماد ماهیچه ساق بچسبانید. نخ زردی را از آن به سمت پشت پاشنه ببرید تا نقش نمایشی زردپی آشیل مشخص باشد. سپس با حرکت آرام پنجه، جهت بالا و پایین رفتن پا را نمایش دهید.
هنگام ارائه در کلاس: مچ پا از چند استخوان و مفصل تشکیل شده است؛ بنابراین ماکتِ یکلولایی آن، همه حرکات مچ را نشان نمیدهد. هدف در این فعالیت معرفی همکاری ماهیچه ساق، زردپی و استخوانهای پا در حرکت است.

ماکت بازو با دو ماهیچه مخالف و نخ کشنده
وسایل لازم: دو نوار ضخیم مقوایی، دو قطعه نمد قرمز، نخ محکم، بست دوشاخه، مقوای پایه و چسب.
مراحل ساخت: دو نوار را بهعنوان بازو و ساعد بسازید و در محل آرنج با بست کاغذی متصل کنید. یک قطعه نمد قرمز در جلوی بازو و قطعهای دیگر در پشت آن بچسبانید تا دو گروه ماهیچهای با کار مخالف نمایش داده شوند. نخ اول را از کنار نمد جلویی به ساعد وصل کنید و نخ دوم را از پشت ناحیه آرنج عبور دهید. بازو را به یک ستون مقوایی ثابت کنید. وقتی نخ جلویی را میکشید ساعد بالا میآید؛ برای باز شدن دوباره آرنج، در این مدل ساده ساعد را با دست برگردانید یا مسیر نخ دوم را برای بازکردن آن تنظیم کنید.
هنگام ارائه در کلاس: ماهیچه واقعی با انقباض کوتاه میشود و از طریق زردپی به استخوان نیرو وارد میکند. در این سازه هیچ ماهیچهای واقعاً منقبض نمیشود؛ دو نخ فقط نیروی کشش دو جهت مخالف را برای توضیح بهتر شبیهسازی میکنند.

کدام ماکت دستگاه حرکتی برای ارائه کلاس پنجم بهتر است؟
| مدل | نقطه آموزشی اصلی | دشواری ساخت |
|---|---|---|
| انگشتان متحرک | خم شدن مفصل با کشیدن نخ | آسان |
| اسکلت مفصلی | محل مفصلها در بدن کامل | متوسط |
| ستون مهرهها | مهرههای پشت و انعطاف محدود | متوسط |
| شانه و لگن | مفصل گویوکاسهای | متوسط |
| زانو و مچ | خم و راست شدن با مفصل متحرک | آسان تا متوسط |
| ماهیچههای مخالف بازو | نیروی کششی ماهیچهها | متوسط |
برای یک پروژه سریع، مدل مفصل زانو یا انگشتان با نخ مناسب است. اگر معلم بر شناخت همه بخشهای بدن تأکید دارد، اسکلت مفصلی انتخاب کاملتری است. برای ارائه نمایشی، مدلی را انتخاب کنید که دانشآموز بتواند با یک حرکت دست آن را بهکار بیندازد؛ پروژه بدون نمایش عملی بخش مهمی از جذابیت خود را از دست میدهد.
تفاوت ماکت استخوان، ماهیچه، مفصل و زردپی
پیش از ارائه، این چهار تفاوت را تمرین کنید. استخوان تکیهگاه نسبتاً سخت بدن است؛ مفصل محل پیوند استخوانها به یکدیگر است؛ ماهیچه اسکلتی با انقباض نیرو ایجاد میکند؛ و زردپی ماهیچه را به استخوان وصل میکند. رباط نیز اتصال استخوانها به یکدیگر را در اطراف مفصل پشتیبانی میکند. در کاردستی، بست کاغذی معمولاً نماد مفصل و نخ نماد اثر کششی است. نخ واقعی ماهیچه نیست و بست فلزی هم ساختمان واقعی مفصل را بازسازی نمیکند.
اگر کودک به پروژههای کارگاهی علاقه دارد، نمونههای دیگر پروژههای علمی مدرسه میتوانند برای طراحی پایه یا سازوکار حرکت ایده بدهند. در مجموعه آموزش ساخت مدلهای علمی با وسایل ساده هم میتوان شیوه استفاده از پایه مقوایی و توضیح آزمایش را دید؛ البته موضوع آن نور است و با بدن انسان تفاوت دارد.
اشتباههای رایج هنگام ساخت ماکت دستگاه حرکتی
یکی از اشتباههای متداول این است که اتصالهای دست و پا را با چسب ثابت میکنند و بعد مدل دیگر حرکت نمیکند؛ بست دوشاخه یا مفصل نرم راهحل مناسبتری است. اشتباه دوم، کشیدن بیش از حد نخهاست که باعث پارگی کارتن میشود. بهتر است نخ را از سوراخ تقویتشده عبور دهید. همچنین همه مفصلها یکشکل نیستند: شانه و ران حرکتهای متنوعتری از مفصلهای عمدتاً خمشونده دارند. سرانجام، برای زیباتر شدن ماکت لازم نیست تمام ماهیچهها را بهطور نامنظم اضافه کنید؛ نشان دادن چند بخش مهم با جای درست، نتیجه آموزشی بهتری دارد.
سؤالات متداول درباره کاردستی دستگاه حرکتی بدن
آسانترین کاردستی دستگاه حرکتی بدن چیست؟
مدل دو استخوان مقوایی و یک بست کاغذی برای نمایش حرکت مفصل زانو یا آرنج معمولاً از همه سادهتر است. ساخت آن به ابزار و هزینه کمی نیاز دارد.
برای نشان دادن انقباض ماهیچه از چه چیزی استفاده کنیم؟
نخِ کشیدنی بهترین نماد ساده برای نمایش نیروی کشش است. نوار کشی یا نمدی هم میتواند فقط محل ماهیچه را نشان دهد؛ خود آنها انقباض زیستی ندارند.
آیا میتوان با ماکت انگشتان حرکت زردپی را توضیح داد؟
بله. نخ از قطعههای نی عبور میکند و با کشیدن، انگشت مقوایی خم میشود. این فقط شبیهسازی ساده عملکرد کششی زردپی است.
چطور ماکت زانو را در مدرسه محکم نگه داریم؟
بهتر است ران و ساق از دو لایه مقوا ساخته شوند، سوراخ اتصال با حلقه مقوایی تقویت شود و مدل روی یک صفحه پایه سفت نصب شود.
برای علوم پنجم چند مدل لازم است؟
در بیشتر پروژهها ساخت یک ماکت دقیق و قابل توضیح کافی است؛ این مجموعه ۹ نمونه متفاوت معرفی میکند تا بسته به زمان، وسایل و هدف درس انتخاب کنید.
جمعبندی آموزش ساخت ماکت دستگاه حرکتی بدن
برای یادگیری درس حرکت بدن، ماکتی ارزشمند است که هم قابل ساخت باشد و هم یک مفهوم درست را نشان دهد. اگر زمان کمی دارید زانو، مچ یا انگشتان را بسازید. اگر دنبال ارائه مفصلتر هستید اسکلت مقوایی، ستون مهرهها یا مدل شانه و ران انتخاب مناسبتری است. در پایان از دانشآموز بخواهید خودش استخوان، مفصل، ماهیچه و بخشِ مسئول کشش را روی مدل نشان دهد و یک حرکت را توضیح دهد.
منبع : مؤسسه ملی آرتریت و بیماریهای اسکلتیعضلانی و پوستی آمریکا، بنیاد نمورز، کتاب علوم تجربی پنجم دبستان





