پشت صحنه یک جراحی مغز ؛ تومور چطور خارج می‌شود؟!

وقتی صحبت از جراحی تومور مغزی می‌شود، شاید اولین سؤال این باشد که جراح چگونه میان تومور و بخش‌های سالم مغز تفاوت می‌گذارد و چطور می‌تواند توده را بدون آسیب زدن به نواحی حساس خارج کند.

پاسخ به این سؤال به محل تومور، نوع آن، اندازه، ارتباطش با بخش‌های مهم مغز و فناوری‌هایی که تیم جراحی در اختیار دارد بستگی دارد. به همین دلیل هیچ دو جراحی تومور مغزی دقیقاً شبیه هم نیستند.

جراحی تومور مغزی قبل از ورود به اتاق عمل شروع می‌شود

پیش از جراحی، تصاویر MRI و گاهی CT به جراح کمک می‌کنند محل دقیق تومور، اندازه آن و ارتباطش با ساختارهای اطراف را بررسی کند.

در بعضی مراکز از سیستم‌های ناوبری کامپیوتری استفاده می‌شود که عملکردی شبیه یک نقشه سه‌بعدی برای مغز دارند. جراح می‌تواند موقعیت ابزارهای جراحی را نسبت به تصاویر MRI یا CT مشاهده کند و مسیر دقیق‌تری به سمت تومور انتخاب کند.

کرانیوتومی چیست؟

یکی از رایج‌ترین روش‌ها برای دسترسی به تومور مغزی کرانیوتومی نام دارد.

در این روش، جراح یک بخش مشخص و نسبتاً کوچک از استخوان جمجمه را موقتاً کنار می‌زند تا بتواند به محل مورد نظر دسترسی پیدا کند. محل این قسمت از جمجمه از قبل و براساس تصاویر مغزی انتخاب شده است.

پس از پایان جراحی نیز قطعه استخوان معمولاً دوباره در جای خود قرار می‌گیرد و ثابت می‌شود.

جراح چگونه محل دقیق تومور را پیدا می‌کند؟

جراح فقط به مشاهده مستقیم متکی نیست. تصاویر MRI، سیستم‌های ناوبری کامپیوتری و گاهی تصویربرداری در حین عمل می‌توانند به تعیین مرز و محل تومور کمک کنند.

در برخی تومورها نیز از مواد ویژه‌ای استفاده می‌شود که باعث می‌شوند بخش‌های توموری زیر نور مخصوص بهتر از بافت اطراف قابل تشخیص باشند.

این ابزارها به جراح کمک می‌کنند بیشترین مقدار ممکن از تومور را با دقت بیشتری هدف قرار دهد.

تومور مغزی چطور خارج می‌شود؟

پس از رسیدن به تومور، جراح با ابزارهای تخصصی جراحی مغز شروع به جدا کردن و خارج کردن بافت تومور می‌کند.

هدف همیشه این نیست که به هر قیمت تمام تومور برداشته شود. هدف مهم‌تر، رسیدن به چیزی است که پزشکان آن را حداکثر برداشت ایمن می‌نامند؛ یعنی خارج کردن بیشترین مقدار ممکن از تومور بدون ایجاد خطر غیرضروری برای قسمت‌های مهم مغز.

چرا گاهی تمام تومور خارج نمی‌شود؟

بعضی تومورها مرز مشخصی با بافت سالم دارند و امکان خارج کردن بخش زیادی از آنها وجود دارد. در مقابل، بعضی دیگر ممکن است وارد بافت اطراف شده باشند یا در کنار بخش‌هایی قرار داشته باشند که عملکردهای بسیار مهمی دارند.

برای مثال اگر بخشی از تومور به ناحیه مسئول تکلم یا حرکت بسیار نزدیک باشد، خارج کردن کامل آن ممکن است خطر آسیب عصبی را افزایش دهد.

در چنین شرایطی جراح ممکن است تصمیم بگیرد بخشی از تومور را باقی بگذارد و درمان‌های دیگری مانند پرتودرمانی یا دارودرمانی در ادامه مورد بررسی قرار گیرند.

چرا بعضی بیماران هنگام جراحی مغز بیدار هستند؟

یکی از جالب‌ترین روش‌های جراحی مغز، کرانیوتومی بیدار است. این روش برای همه تومورها استفاده نمی‌شود و بیشتر زمانی کاربرد دارد که تومور نزدیک بخش‌هایی از مغز قرار گرفته باشد که تکلم، حرکت، بینایی یا سایر عملکردهای مهم را کنترل می‌کنند.

در بخشی از جراحی، بیمار می‌تواند به سؤال‌ها پاسخ دهد، تصویرها را نام ببرد یا حرکات ساده‌ای انجام دهد. تیم جراحی همزمان عملکرد مغز را بررسی می‌کند.

این کار کمک می‌کند جراح بفهمد کدام قسمت‌ها باید با احتیاط بیشتری محافظت شوند.

نقشه برداری مغز در اتاق عمل چگونه کمک می‌کند؟

در بعضی جراحی‌ها از تکنیکی به نام نقشه‌برداری مغز استفاده می‌شود. تیم جراحی بخش‌های بسیار کوچکی از سطح مغز را بررسی می‌کند و واکنش مرتبط با عملکردهایی مانند حرف زدن یا حرکت را می‌سنجد.

اگر مشخص شود یک بخش در عملکرد مهمی نقش دارد، جراح هنگام خارج کردن تومور از آن محدوده محافظت بیشتری می‌کند.

به همین دلیل جراحی بیدار می‌تواند در برخی بیماران امکان خارج کردن مقدار بیشتری از تومور را در کنار کاهش خطر آسیب به عملکردهای حیاتی فراهم کند.

آیا همه تومورهای مغزی با باز کردن جمجمه جراحی می‌شوند؟

خیر. نوع جراحی به محل و نوع تومور بستگی دارد.

برخی تومورها را می‌توان با روش‌های کم‌تهاجمی‌تر و ابزارهای آندوسکوپی جراحی کرد. برای نمونه، برخی تومورهای هیپوفیز از طریق مسیر بینی قابل دسترسی هستند و همیشه به کرانیوتومی معمول نیاز ندارند.

بعد از خارج کردن تومور چه اتفاقی می‌افتد؟

پس از پایان برداشت تومور، در جراحی کرانیوتومی قطعه استخوانی که در ابتدای عمل کنار گذاشته شده بود معمولاً دوباره در جای خود قرار می‌گیرد.

بیمار پس از جراحی از نظر سطح هوشیاری، حرکت دست و پا، گفتار، بینایی و سایر عملکردهای عصبی بررسی می‌شود.

گاهی پس از عمل MRI انجام می‌شود تا پزشکان ببینند چه مقدار از تومور برداشته شده و شرایط محل جراحی چگونه است.

آیا جراحی به تنهایی برای درمان تومور مغزی کافی است؟

این موضوع کاملاً به نوع تومور بستگی دارد. بعضی تومورهای خوش‌خیم ممکن است با جراحی کامل درمان شوند، اما در برخی تومورها درمان بعد از جراحی نیز ادامه دارد.

نتیجه آزمایش پاتولوژی بافت خارج‌شده به پزشکان کمک می‌کند نوع دقیق تومور را مشخص کنند و درباره نیاز به درمان‌های تکمیلی تصمیم بگیرند.

مهم‌ترین هدف جراح چیست؟

جراحی تومور مغزی فقط مسابقه‌ای برای خارج کردن بیشترین حجم تومور نیست. اصل مهم این است که بیشترین مقدار ایمن برداشته شود.

گاهی حفظ توانایی حرف زدن، حرکت کردن، دیدن یا سایر عملکردهای مهم باعث می‌شود جراح عمداً بخشی از تومور را دست‌نخورده باقی بگذارد.

به همین دلیل نتیجه جراحی هر بیمار باید براساس محل تومور، نوع آن و شرایط اختصاصی همان فرد بررسی شود.

منابع خارجی

Mayo Clinic – Brain Tumor Surgery

Mayo Clinic – Craniotomy

Mayo Clinic – Awake Brain Surgery

Mayo Clinic – Computer-Assisted Brain Surgery