این شیرینکننده محبوب زیر ذرهبین دانشمندان ؛ ارتباطی که نگرانیهای تازهای ایجاد کرده است
زایلیتول یا Xylitol سالهاست به عنوان یکی از جایگزینهای شکر در آدامسهای بدون قند، بعضی شیرینیها، دسرها و محصولات کمقند استفاده میشود. این ماده در گروه «الکلهای قندی» یا پلیالها قرار میگیرد و به دلیل شیرینی مناسب و تأثیر کمتر بر قند خون، در بسیاری از محصولات رژیمی و بدون قند دیده میشود.
اما طی چند سال اخیر، زایلیتول از زاویه دیگری هم مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است: سلامت قلب و عروق. نتایج یک مطالعه بزرگ که در کنگره انجمن قلب اروپا در سال ۲۰۲۶ ارائه شد، نشان داد افرادی که سطح زایلیتول بالاتری در خون داشتند، در سالهای بعد بیشتر با رویدادهای مهم قلبیعروقی مانند سکته مغزی، حمله قلبی یا مرگ مواجه شدند.
این یافته در نگاه اول نگرانکننده است، اما برای تفسیر درست آن باید یک نکته را از همان ابتدا روشن کرد: پژوهش مشاهدهای نمیتواند به تنهایی ثابت کند که خوردن زایلیتول علت مستقیم این حوادث بوده است. سطح زایلیتول در بدن فقط از غذا نمیآید و خود بدن نیز مقدار کمی از این ماده را در جریان متابولیسم تولید میکند.
زایلیتول چیست و چرا به جای شکر استفاده میشود؟
زایلیتول نوعی پلیال یا الکل قندی است که به طور طبیعی در مقدار بسیار کم در برخی میوهها و سبزیجات وجود دارد و بدن انسان نیز میتواند مقدار کمی از آن را بسازد.
در صنایع غذایی، زایلیتول به عنوان شیرینکننده در محصولات بدون قند یا کمقند به کار میرود. شیرینی آن به شکر نزدیک است، اما مقدار انرژی آن کمتر است و معمولاً افزایش قند خون کمتری نسبت به ساکاروز ایجاد میکند.
زایلیتول همچنین در برخی محصولات مراقبت از دهان و دندان مانند آدامس و خمیردندان استفاده میشود؛ زیرا مطالعات دندانپزشکی مدتهاست نقش آن را در کاهش پوسیدگی دندان بررسی کردهاند.
اما مسئلهای که پژوهشهای جدید مطرح کردهاند، بیشتر مربوط به مواجهه خوراکی با مقادیر بالاتر و سطح زایلیتول در خون است، نه مقدار اندکی که ممکن است در محصولات بهداشت دهان وجود داشته باشد.
مطالعه ۱۷ هزار نفری درباره زایلیتول چه پیدا کرد؟
پژوهشی که در کنگره سال ۲۰۲۶ انجمن قلب اروپا ارائه شد، اطلاعات ۱۷ هزار و ۷۱۰ نفر را از دو مطالعه بزرگ آیندهنگر بررسی کرد.
یکی از این گروهها متعلق به Canadian Longitudinal Study on Aging یا CLSA بود و گروه دیگر از مطالعه EPIC-Norfolk در بریتانیا انتخاب شده بود.
پژوهشگران شرکتکنندگان را بر اساس میزان زایلیتول موجود در خون به گروههایی تقسیم کردند و سپس بررسی کردند که طی سالهای بعد چه تعداد از آنها دچار رویداد قلبیعروقی جدی شدهاند.
این رویدادها در مطالعه شامل حمله قلبی، سکته مغزی یا مرگ بودند.
۵۷ درصد خطر بیشتر در گروه دارای بالاترین زایلیتول خون
در گروه کانادایی که حدود شش سال پیگیری شد، افرادی که در بالاترین یکچهارم سطح زایلیتول خون قرار داشتند، در مقایسه با کسانی که در پایینترین یکچهارم بودند، پس از تعدیل عوامل خطر شناختهشده، ۵۷ درصد خطر بیشتری برای بروز رویداد قلبیعروقی عمده داشتند.
پژوهشگران عواملی مانند سن، جنسیت، سیگار، میزان چربی خون، دیابت و فشار خون را در محاسبات خود در نظر گرفتند.
در گروه EPIC-Norfolk که دوره پیگیری آن بسیار طولانیتر و حدود ۳۰ سال بود، افراد دارای بالاترین سطح زایلیتول خون حدود ۱۸ درصد خطر بیشتری در مقایسه با پایینترین گروه نشان دادند.
همچنین پژوهشگران گزارش کردند که با بالاتر رفتن میزان زایلیتول در خون، میزان وقوع رویدادهای قلبیعروقی نیز افزایش مییافت؛ الگویی که به آن رابطه وابسته به مقدار یا dose-dependent گفته میشود.
آیا این یعنی زایلیتول باعث سکته میشود؟
خیر؛ حداقل با تکیه بر این مطالعه نمیتوان چنین نتیجه قطعی گرفت.
مطالعه سال ۲۰۲۶ از نوع مشاهدهای است. یعنی پژوهشگران سطح زایلیتول خون افراد را اندازهگیری کردهاند و سپس نتایج قلبیعروقی آنها را دنبال کردهاند. آنها زایلیتول را به شرکتکنندگان ندادهاند تا ببینند آیا عمداً باعث سکته یا حمله قلبی میشود.
به همین دلیل یافته اصلی این است که سطح بالاتر زایلیتول با خطر بیشتر ارتباط دارد، نه اینکه مصرف آن به طور قطعی علت حوادث قلبی باشد.
علاوه بر این، زایلیتول فقط از مواد غذایی وارد خون نمیشود. بدن انسان نیز این ماده را در مقادیر کم تولید میکند و سطح آن میتواند تحت تأثیر متابولیسم فرد قرار بگیرد.
برای همین پژوهشگران نیز بر نیاز به مطالعات بیشتر درباره ایمنی بلندمدت مصرف زایلیتول تأکید کردهاند.
مطالعه ۲۰۲۴ چه چیزی درباره زایلیتول و لخته خون نشان داد؟
نگرانی درباره زایلیتول فقط از مطالعه ۲۰۲۶ ناشی نمیشود. گروهی از همین پژوهشگران در سال ۲۰۲۴ مقالهای در European Heart Journal منتشر کردند که هم ارتباط بالینی و هم سازوکار احتمالی اثر زایلیتول بر لخته شدن خون را بررسی کرده بود.
در آن مطالعه، سطح زایلیتول در خون بیش از دو هزار بیمار اندازهگیری شد. افرادی که در بالاترین گروه سطح زایلیتول قرار داشتند، طی سه سال بعد حدود ۵۷ درصد خطر بیشتر برای رویدادهای قلبیعروقی عمده در مقایسه با پایینترین گروه داشتند.
اما بخش مهم مطالعه فقط مشاهده آماری نبود. پژوهشگران در آزمایشهای دیگر بررسی کردند که زایلیتول چگونه روی پلاکتهای خون تأثیر میگذارد.
زایلیتول و فعالتر شدن پلاکتها
پلاکتها سلولهای کوچکی در خون هستند که هنگام آسیب دیدن رگها به تشکیل لخته کمک میکنند. این عملکرد برای متوقف کردن خونریزی ضروری است؛ اما اگر پلاکتها بیش از حد فعال شوند، احتمال تشکیل لخته ناخواسته نیز میتواند بیشتر شود.
در آزمایشهای ۲۰۲۴، قرار گرفتن پلاکتهای انسانی در معرض زایلیتول باعث افزایش پاسخ آنها به محرکهای تشکیل لخته شد.
پژوهشگران همچنین در مدلهای حیوانی مشاهده کردند که زایلیتول میتواند روند تشکیل لخته را تقویت کند.
این یافته یک توضیح زیستی احتمالی برای ارتباط میان سطح بالاتر زایلیتول و سکته یا حمله قلبی ارائه میکند، اما هنوز به معنی اثبات قطعی خطر مصرف طولانیمدت در انسان نیست.
آزمایش زایلیتول روی افراد سالم چه نتیجهای داشت؟
پژوهشگران در بخش دیگری از مطالعه ۲۰۲۴، ۱۰ داوطلب سالم را بررسی کردند.
افراد یک نوشیدنی شیرینشده با زایلیتول مصرف کردند و پژوهشگران قبل و بعد از مصرف، نمونه خون آنها را آزمایش کردند.
در مدت کوتاهی پس از مصرف، سطح زایلیتول خون حدود هزار برابر افزایش یافت و همزمان حساسیت پلاکتها به محرکهای تشکیل لخته بیشتر شد.
سطح زایلیتول پس از چند ساعت دوباره کاهش پیدا کرد، اما این آزمایش نشان داد دریافت مقدار غذایی معمول زایلیتول میتواند به سرعت سطح خونی آن و واکنش پلاکتی را تغییر دهد.
این مطالعه کوچک بود و فقط ۱۰ نفر در آن حضور داشتند، بنابراین برای ارزیابی خطر واقعی سکته یا حمله قلبی در بلندمدت طراحی نشده بود.
NIH درباره این یافتهها چه میگوید؟
مؤسسه ملی سلامت آمریکا در مرور نتایج پژوهش سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که سطح بالاتر زایلیتول در خون با افزایش خطر سکته و حمله قلبی همراه بوده و نتایج آزمایشگاهی نیز افزایش تمایل به تشکیل لخته را نشان دادهاند.
NIH با این حال تأکید کرد که برای بررسی ایمنی قلبیعروقی بلندمدت الکلهای قندی به مطالعات بیشتری نیاز است.
این نهاد همچنین به نکتهای مهم اشاره کرد: یافتهها به این معنا نیست که افراد باید خمیردندان حاوی زایلیتول را دور بریزند. میزان و نوع مواجهه از طریق محصولات بهداشت دهان با مصرف خوراکی مقدار زیاد شیرینکننده یکسان نیست.
آیا زایلیتول موجود در خمیردندان هم خطرناک است؟
شواهد فعلی چنین نتیجهای را تأیید نمیکنند.
مقدار زایلیتولی که ممکن است در خمیردندان یا بعضی محصولات بهداشتی وجود داشته باشد با مصرف یک خوراکی یا نوشیدنی شیرینشده با مقدار قابل توجه زایلیتول قابل مقایسه نیست.
محصولات بهداشت دهان معمولاً برای بلعیدن طراحی نشدهاند و بخش زیادی از آنها پس از استفاده از دهان خارج میشود.
به همین علت NIH نیز هشدارهای قلبیعروقی را دلیلی برای کنار گذاشتن خمیردندان حاوی زایلیتول نمیداند.
زایلیتول در چه مواد غذایی پیدا میشود؟
زایلیتول ممکن است در گروهی از محصولات با برچسب «بدون قند»، «کمقند»، «کتو» یا «کمکربوهیدرات» دیده شود.
| نوع محصول | امکان وجود زایلیتول |
|---|---|
| آدامس بدون قند | بسیار رایج |
| آبنبات و شیرینی بدون قند | ممکن است وجود داشته باشد |
| مربا و فرآوردههای رژیمی | در بعضی محصولات |
| بستنی یا دسر بدون قند | در بعضی محصولات |
| محصولات مخصوص رژیم کمکربوهیدرات | ممکن است وجود داشته باشد |
| خمیردندان و محصولات دهان و دندان | رایج است، اما معمولاً بلعیده نمیشود |
آیا زایلیتول واقعاً «بدون کالری» است؟
زایلیتول برخلاف بعضی شیرینکنندههای بسیار قوی مانند آسپارتام یا سوکرالوز کاملاً بدون انرژی نیست. این ماده یک الکل قندی است و مقدار کمی انرژی دارد.
به همین دلیل دستورالعمل سازمان جهانی بهداشت درباره «شیرینکنندههای غیرقندی» مانند آسپارتام، ساخارین، سوکرالوز و استویا مستقیماً شامل زایلیتول نمیشود.
WHO در تعریف خود، الکلهای قندی یا پلیالها را از گروه شیرینکنندههای غیرقندی آن دستورالعمل جدا کرده است.
آیا زایلیتول سالمتر از شکر است؟
پاسخ سادهای برای این سؤال وجود ندارد.
زایلیتول نسبت به شکر تأثیر متفاوتی بر قند خون دارد و به همین دلیل در برخی محصولات کمقند استفاده میشود. همچنین در حوزه سلامت دهان فواید بالقوهای برای آن مطرح شده است.
اما «اثر کمتر روی قند خون» به این معنا نیست که یک ماده از همه نظر برای بدن بیخطر است.
یافتههای جدید نشان میدهند اثرات احتمالی زایلیتول بر پلاکتها و سیستم قلبیعروقی باید دقیقتر بررسی شوند.
در مقابل، مصرف بیش از حد شکر نیز با چاقی، دیابت نوع ۲ و بیماریهای متابولیک ارتباط دارد. بنابراین نتیجه منطقی این نیست که به دلیل نگرانی درباره زایلیتول، مصرف زیاد شکر انتخاب سالمتری است.
آیا باید مصرف زایلیتول را قطع کنیم؟
مطالعات فعلی چنین توصیه قطعیای ارائه نمیکنند.
مطالعه بزرگ ۲۰۲۶ یک ارتباط آماری را نشان داده و مقاله سال ۲۰۲۴ نیز شواهدی درباره افزایش واکنش پلاکتها ارائه کرده است؛ اما هنوز پژوهشهای بلندمدت کنترلشدهای که مستقیماً مصرف زایلیتول را به سکته یا حمله قلبی نسبت دهند وجود ندارد.
بنابراین منطقیتر است افراد، بهخصوص کسانی که مقدار زیادی محصولات بدون قند مصرف میکنند، ترکیبات روی برچسب مواد غذایی را بررسی کنند و از مصرف بیرویه یک شیرینکننده خاص فقط به دلیل برچسب «طبیعی» یا «بدون قند» خودداری کنند.
افرادی که بیماری قلبی، سابقه لخته، سکته، دیابت یا عوامل خطر قلبیعروقی دارند، در صورت استفاده زیاد از مکملها یا محصولات حاوی الکلهای قندی میتوانند درباره میزان مصرف با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند.
آیا زایلیتول طبیعی است؟
بله، مقدار کمی زایلیتول به صورت طبیعی در برخی میوهها و سبزیجات وجود دارد و بدن انسان نیز مقدار اندکی از آن تولید میکند.
اما مقدار استفادهشده در محصولات صنعتی میتواند بسیار بیشتر از میزان طبیعی موجود در غذا باشد.
بنابراین عبارتی مانند «طبیعی» به تنهایی اطلاعات کافی درباره میزان مصرف و اثرات سلامتی یک ماده نمیدهد.
تفاوت زایلیتول و اریتریتول چیست؟
هر دو در گروه الکلهای قندی قرار دارند اما یک ماده نیستند.
اریتریتول نیز پیشتر توسط همین گروه پژوهشی بررسی شده و نتایج آن مطالعه نیز ارتباط میان سطح بالاتر این ماده و رویدادهای قلبیعروقی را نشان داده بود.
پژوهشهای مربوط به زایلیتول و اریتریتول باعث شدهاند توجه بیشتری به ایمنی بلندمدت الکلهای قندی جلب شود؛ اما نباید نتایج مربوط به یک ماده را به همه شیرینکنندهها تعمیم داد.
پرسشهای متداول درباره زایلیتول
آیا زایلیتول باعث حمله قلبی میشود؟
در حال حاضر نمیتوان چنین رابطه علت و معلولی را قطعی دانست. مطالعات نشان دادهاند سطح بالاتر زایلیتول خون با افزایش خطر رویدادهای قلبیعروقی ارتباط دارد و آزمایشها نیز اثر بر فعالیت پلاکتها را نشان دادهاند، اما مطالعات بیشتری لازم است.
افزایش خطر ۵۷ درصدی یعنی چه؟
این عدد به خطر نسبی میان بالاترین و پایینترین گروه سطح زایلیتول در یکی از مطالعات اشاره دارد. به این معنا نیست که ۵۷ درصد افرادی که زایلیتول مصرف میکنند دچار سکته یا حمله قلبی خواهند شد.
آیا آدامس بدون قند حاوی زایلیتول خطرناک است؟
مطالعات فعلی نمیتوانند خطر یک آدامس یا مقدار مشخص زایلیتول را تعیین کنند. پژوهشگران بیشتر درباره مواجهه زیاد و بلندمدت سؤال مطرح کردهاند و برای تعیین دوزهای احتمالی خطرناک هنوز داده کافی وجود ندارد.
آیا خمیردندان زایلیتولدار را کنار بگذاریم؟
خیر. NIH صراحتاً تأکید کرده است که نتایج مطالعه دلیل کنار گذاشتن خمیردندان حاوی زایلیتول نیست.
آیا زایلیتول برای افراد دیابتی مناسب است؟
زایلیتول افزایش قند خون کمتری نسبت به شکر ایجاد میکند، اما یافتههای جدید درباره سلامت قلب نشان میدهد نمیتوان فقط بر اساس این ویژگی آن را کاملاً بیخطر دانست. انتخاب شیرینکننده در افراد دارای بیماری زمینهای بهتر است با توجه به کل رژیم غذایی انجام شود.
جمعبندی؛ زایلیتول هنوز متهم قطعی نیست اما علامت سؤال بزرگتر شده است
زایلیتول سالها به دلیل کالری کمتر و اثر محدودتر بر قند خون به عنوان یک جایگزین محبوب شکر شناخته شده است. اما نتایج چند پژوهش جدید نشان دادهاند که داستان سلامت این شیرینکننده ممکن است پیچیدهتر از تصور قبلی باشد.
مطالعه ۲۰۲۶ روی بیش از ۱۷ هزار نفر نشان داد سطح بالاتر زایلیتول خون با افزایش خطر سکته، حمله قلبی یا مرگ ارتباط دارد. پژوهش سال ۲۰۲۴ نیز نشان داد زایلیتول میتواند فعالیت پلاکتها و استعداد تشکیل لخته را افزایش دهد.
با این حال هیچکدام از این یافتهها به تنهایی ثابت نمیکنند که خوردن زایلیتول مستقیماً باعث سکته یا حمله قلبی میشود. مطالعه ۲۰۲۶ مشاهدهای است و حتی سطح زایلیتول خون نیز الزاماً فقط نشاندهنده میزان مصرف غذایی نیست.
نتیجه مهم فعلی این است که الکلهای قندی را نباید صرفاً به دلیل برچسبهایی مانند «بدون قند»، «طبیعی» یا «رژیمی» به صورت نامحدود مصرف کرد. پژوهشهای بلندمدت بیشتری لازم است تا مشخص شود چه میزان مصرف، برای چه افرادی و در چه شرایطی میتواند خطرساز باشد.
منابع
European Society of Cardiology – Xylitol May Increase the Risk of Cardiovascular Events
European Heart Journal – Xylitol Is Prothrombotic and Associated with Cardiovascular Risk
National Institutes of Health – Xylitol May Affect Cardiovascular Health
Cleveland Clinic – Study Links Xylitol to Heart Attack and Stroke Risk
World Health Organization – Non-Sugar Sweeteners Guideline and Polyol Classification
مطالب مرتبط
۳ ترکیب غذایی که بهتر است همزمان مصرف نشوند ؛ انتخابهای رایجی که باید بشناسید
ترکیبهای غذایی نامناسب؛ همه ترکیبهای غذایی برای افراد سالم خطرناک نیستند، اما بعضی انتخابها ممکن است هضم را دشوار کنند یا کیفیت…
آمپولهای لاغری واقعاً عضله را کم میکنند؟ نتیجه یک پژوهش تازه
کاهش عضله با آمپول لاغری؛ کاهش وزن همیشه فقط از چربی تشکیل نمیشود و مقداری بافت بدون چربی نیز ممکن است کاهش…
بعد از قطع آمپولهای لاغری چه اتفاقی میافتد؟ مطالعه تازه درباره برگشت وزن
برگشت وزن بعد از قطع آمپول لاغری؛ داروهای جدید کاهش وزن میتوانند در دوره درمان کاهش وزن قابل توجهی ایجاد کنند، اما…
آمپولهای لاغری مناسب چه کسانی است و چه افرادی نباید از آنها استفاده کنند؟
آمپول لاغری برای چه کسانی مناسب است؛ آمپولهای لاغری برای همه مناسب نیستند. با معیارهای پزشکی استفاده از داروهای تزریقی کاهش وزن،…