اعمال شب و روز شهادت حضرت زهرا (س ) ؛ زیارت، دعا و تفاوت فاطمیه اول و دوم

اعمال شب و روز شهادت حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) شامل یادکرد و سوگواری، سلام و زیارت آن حضرت و دعا به درگاه خداوند است. در مفاتیح الجنان برای سوم جمادی‌الثانی، که از تاریخ‌های مشهور شهادت ایشان است، زیارت مشخصی نقل شده است؛ اما نباید همه برنامه‌های عمومیِ دعا و عزاداری را «دستور مخصوص شب شهادت» یا عمل اختصاصی فاطمیه اول معرفی کرد.

این راهنما، اعمال شب و روز را در یک مطلب گرد آورده و جایگاه هر بخش را روشن می‌کند. درباره اختلاف نقل‌های تاریخی و تفاوت دو مناسبت نیز می‌توانید تاریخ ایام فاطمیه را بخوانید.

اعمال شب شهادت حضرت زهرا چیست؟

برای شب شهادت می‌توان زمانی را به سلام و زیارت حضرت، تلاوت قرآن، استغفار و دعا اختصاص داد و در مجلس یادبود و عزاداری شرکت کرد. این‌ها برنامه‌های عمومی عبادی و بزرگداشت اهل‌بیت(ع) هستند. در منابع مبنای این راهنما، دستور مستقلی که برای تمام شب‌های موسوم به شب شهادت، نماز یا ذکر ویژه‌ای با شمار ثابت تعیین کند، گزارش نشده است.

بنابراین اگر برنامه‌ای شامل چند رکعت نماز، تکرار یک سوره یا تعداد معینی صلوات پیشنهاد می‌شود، باید معلوم باشد که «نقل یک منبع دعا» است یا «برنامه پیشنهادی برگزارکننده». برای انتخاب دعای حاجتِ این مناسبت، متن مستقل دعای حاجت در فاطمیه اول به دعاهای قرآنی و تفاوت آن‌ها با اعمال اختصاصی می‌پردازد.

اعمال روز شهادت و زیارت سوم جمادی‌الثانی

در مفاتیح الجنان، در اعمال سوم جمادی‌الثانی به بزرگداشت سوگ حضرت فاطمه(س) و زیارت ایشان پرداخته شده است. مفاتیح نوین نیز در بخش همین روز، زیارتی را به نقل از اقبال سید ابن‌طاووس آورده است. متن این زیارت کوتاه چنین است:

السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا سَیِّدَهَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ، السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا وَالِدَهَ الْحُجَجِ عَلَى النَّاسِ أَجْمَعِینَ، السَّلَامُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الْمَظْلُومَهُ الْمَمْنُوعَهُ حَقُّهَا.

معنی: سلام بر تو، ای بانوی زنان جهانیان؛ سلام بر تو، ای مادر حجت‌های خدا بر همه مردم؛ سلام بر تو، ای ستم‌دیده‌ای که حقش از او بازداشته شد.

اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَى أَمَتِکَ وَابْنَهِ نَبِیِّکَ، وَزَوْجَهِ وَصِیِّ نَبِیِّکَ، صَلَاهً تُزْلِفُهَا فَوْقَ زُلْفَى عِبَادِکَ الْمُکَرَّمِینَ، مِنْ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَأَهْلِ الْأَرَضِینَ.

معنی: خدایا، بر بنده‌ات، دختر پیامبرت و همسر جانشین پیامبرت درود فرست؛ درودی که او را برتر از جایگاه قرب بندگان گرامی‌ات از اهل آسمان‌ها و زمین‌ها، به تو نزدیک سازد.

پس از زیارت می‌توان از خداوند طلب آمرزش کرد. این متن را به همان عنوان و در همان جایگاهی که منبع آورده معرفی می‌کنیم؛ ذکر آن در اعمال سوم جمادی‌الثانی، دلیل اختصاص یک دستور همسان به فاطمیه اول نیست.

برای فاطمیه اول چه تفاوتی را در نظر بگیریم؟

در تقویم‌های شیعی، دو نقل ۷۵ روز و ۹۵ روز پس از رحلت پیامبر(ص)، زمینه بزرگداشت فاطمیه اول و دوم است. برای دعا، سلام‌دادن و یادکرد حضرت زهرا می‌توان در هر دو مناسبت وقت گذاشت. با این حال، عنوان «عمل مخصوص یک روز» به منبع همان روز وابسته است.

برای نمونه، اگر زیارتی در بخش سوم جمادی‌الثانی آمده، می‌توان متن و معنای آن را معرفی کرد؛ اما نباید بدون شاهد جداگانه نوشت که آن، دستور اختصاصی شب سیزدهم جمادی‌الاول نیز هست. برای شناخت فضای تاریخی این سوگ، مطلب چگونگی شهادت حضرت فاطمه در آرشیو سایت موجود است.

آیا نماز مخصوص شهادت حضرت زهرا داریم؟

نمازهایی به نام حضرت فاطمه(س) و نیز نماز استغاثه به آن حضرت در کتاب‌های دعا نقل شده‌اند. این نام‌گذاری به‌تنهایی به این معنا نیست که همه آن‌ها مخصوص شب یا روز شهادت هستند. در آموزش نماز، تعداد رکعت، سوره‌ها، ذکر پس از نماز و نام کتاب باید از یک نقل مشخص برداشته شود.

برای روش و تفاوت نقل‌ها، راهنمای نماز حضرت زهرا و نماز استغاثه را بخوانید. تعیین نتیجه قطعی، مانند برآورده‌شدن هر حاجت تا زمان معلوم، از نقل روش یک نماز به دست نمی‌آید.

تسبیحات و صلوات در شب و روز شهادت

تسبیحات حضرت زهرا، با ترتیب بهترِ ۳۴ تکبیر، ۳۳ تحمید و ۳۳ تسبیح، ذکر شناخته‌شده پس از نماز است. این ذکر را می‌توان در ایام فاطمیه نیز گفت و لازم نیست برای این مناسبت تعداد آن را تغییر دهیم. آموزش شمارش آن در ترتیب تسبیحات حضرت زهرا آمده است.

صلوات بر پیامبر و خاندان ایشان و درود بر حضرت فاطمه نیز از برنامه‌های دعاخوانی است. برای متن درود ویژه، صفحه صلوات مخصوص حضرت زهرا را ببینید. اگر قرار است عدد خاصی به یک ختم نسبت داده شود، باید مستند همان عدد بررسی شود.

چگونه برنامه عزاداری را تنظیم کنیم؟

زمان مجلس و دعا را طوری انتخاب کنید که نماز واجب، حق خانواده و آرامش همسایگان آسیب نبیند. شنیدن یا بازنشر یک مصیبت نیز به‌تنهایی نشانه مستندبودن آن نیست؛ مطالب تاریخی و روایی را با منبع روشن نقل کنید. پرسش‌های مربوط به برگزاری مجالس در مطلب احکام مناسبتی ایام فاطمیه گرد آمده است.

برای یک برنامه خانوادگی کوتاه، می‌توان پس از نماز، سلام و زیارت حضرت را خواند، ترجمه آن را مرور کرد و برای دیگران و خود دعا کرد. این ترتیب پیشنهادی است، نه روایت مستقلی که مراحل آن برای شب شهادت تعیین شده باشد.

منابع

• شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان؛ اعمال سوم جمادی‌الثانی و بخش زیارت حضرت فاطمه(س).
• سید ابن‌طاووس، اقبال الاعمال؛ اعمال سوم جمادی‌الثانی؛ مأخذ زیارت در مفاتیح الجنان و مفاتیح نوین.
• مفاتیح نوین، پایگاه رسمی آیت‌الله مکارم شیرازی؛ اعمال ماه جمادی‌الثانی، روز سوم؛ و بخش نمازهای حضرت فاطمه(س).
• اسلام‌کوئست، پاسخ شماره ۸۲۰۷؛ بررسی نقل‌های تاریخ شهادت حضرت زهرا(س).
• توضیح المسائل جامع آیت‌الله سیستانی، جلد اول، چاپ ۱۴۰۳؛ بخش تعقیبات نماز.