ممنوعیت چادر در دانشگاه شیراز؛ ریشه‌های تاریخی و سیاست‌های فرهنگی

ممنوعیت چادر در دانشگاه شیراز یکی از مهم‌ترین و جنجالی‌ترین تصمیمات دوران پهلوی دوم در حوزه سیاست‌های فرهنگی و اجتماعی بود. این رویداد که در مهرماه سال ۱۳۴۸ رخ داد، تنها یک محدودیت دانشگاهی نبود، بلکه نمادی از تلاش سیستماتیک حکومت برای تغییر سبک زندگی و پوشش زنان ایرانی محسوب می‌شد. در آن زمان، بخشنامه‌ای صادر شد که به صراحت پوشیدن چادر را برای دانشجویان دختر در دانشگاه شیراز ممنوع اعلام کرد. این اقدام با واکنش‌های شدید دانشجویان و جامعه روحانیت مواجه شد و نشان‌دهنده شکاف عمیق میان حکومت و بخش‌های مذهبی جامعه بود. بررسی اسناد تاریخی و خاطرات دیپلمات‌های خارجی، ابعاد پنهان این سیاست‌ها را آشکار می‌کند.

تاریخچه ممنوعیت حجاب و چادر در ایران به دوران رضاشاه بازمی‌گردد، اما در دوران پهلوی دوم، این سیاست‌ها با ظرافت و با استفاده از ابزارهای رسانه‌ای و فرهنگی دنبال شد. حکومت تلاش می‌کرد تا با پرهیز از خشونت مستقیم دوران قبل، از طریق سینما، جشنواره‌ها و قوانین سانسور، تدریجاً حجاب را از جامعه حذف کند. ممنوعیت چادر در دانشگاه شیراز بخشی از این استراتژی بزرگ‌تر بود که هدف نهایی آن تغییر کامل بافت فرهنگی و مذهبی کشور بود. در این مقاله به بررسی دقیق این رویداد، واکنش‌های آن زمان و اسناد مرتبط با سیاست‌های فرهنگی پهلوی دوم می‌پردازیم.

ریشه‌های تاریخی ممنوعیت چادر در دانشگاه شیراز

اول مهرماه ۱۳۴۸، همزمان با بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها در سراسر کشور، دانشجویان دانشگاه شیراز با بخشنامه‌ای مواجه شدند که پوشیدن چادر را برای دختران ممنوع می‌کرد. این تصمیم که بدون مشورت با مقامات دانشگاهی و بدون در نظر گرفتن احساسات مذهبی جامعه اتخاذ شده بود، خشم زیادی را برانگیخت. در سال ۱۳۵۲ نیز وزیر آموزش و پرورش در برابر پوشیدن چادر از سوی دختران دبیرستانی ایستاد و نمونه‌های فراوان مشابهی از اینگونه حرکت‌ها می‌توان در دوره پهلوی دوم یافت.

محمدرضا شاه نتوانست یا شاید نخواست سیاست‌های پدرش رضاشاه را درباره منع حجاب و چادر پی بگیرد، اما با روشی متفاوت به دنبال حذف چادر و پوشش اسلامی از جامعه بود. رضاشاه گرچه توانسته بود با سیاست‌های ظالمانه و به زور سرنیزه، حجاب بخشی از زنان جامعه را بردارد، اما برکناری و تبعید او به جزیره موریس، بخش مهمی از کوشش‌های ۱۵ ساله او را بر باد داد. مخالفان منع حجاب در دوره رضاشاه به سختی زیر فشار و تهدید بودند و چاره‌ای جز سکوت نداشتند.

نامه‌های مراجع دینی و واکنش‌های مردمی

اعتراضاتی همچون قیام مسجد گوهرشاد هم با تهاجم وحشیانه مزدوران روبرو شد و بسیاری از مردم مسلمان در کنار حرم امام رضا علیه‌السلام به خاک و خون کشیده شدند. با این حال پایان دوران رضاخان دوباره مخالفان منع حجاب را به جنب و جوش انداخت و نامه‌نگاری به شاه جوان و ضعیف آغاز شد. مهرماه ۱۳۲۰ آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی در نامه‌ای شدیداللحن به نخست‌وزیر وقت خواستار کم کردن فشار بر زنان محجبه شد.

آیت‌الله سید حسین طباطبایی بروجردی از مراجع وقت نیز در سال ۱۳۲۳ نامه‌ای به شاه نوشت و از او خواست قانون منع اجباری حجاب را لغو کند. زنان چادری دوباره به خیابان‌ها بازگشتند و دوران سیاه استفاده از قوه قهریه برای مبارزه با حجاب اسلامی به پایان رسید. دورانی که بر اساس منابع تاریخی، زنان باحجاب را به اتوبوس‌ها راه نمی‌دادند، پاسبان‌ها با بی‌رحمی تمام زنان چادری را کتک می‌زدند و به آنها اهانت می‌کردند.

استفاده از سینما و فرهنگ به جای قوای قهریه

پهلوی دوم در کتاب «ماموریت برای وطنم» که در سال ۱۳۴۱ نوشته شده است، با وجود تایید رویکرد پهلوی اول، به تلویح از روش رضاخان تبری می‌جوید و می‌گوید: «مسئله کشف حجاب نمونه‌ای از اقدامات اصلاحی پدرم بود و همین که پدرم از ایران خارج شد در اثر پاشیدگی اوضاع در دوران جنگ، بعضی از زنان مجددا به وضع اول خود برگشتند و از مقررات مربوط به کشف حجاب عدول کردند.» او سپس به تفاوت رویکرد حکومت جدید اشاره می‌کند و می‌گوید: «ولی من و دولت من از این تخطی چشم‌پوشی کردیم و ترجیح دادیم که این مسئله را به سیر طبیعی خود واگذاریم و برای اجرای آن به اعمال زور متوسل نشویم.»

جشن‌های هنر شیراز و تابوشکنی‌ها

یکی دیگر از جلوه‌های روشن مبارزه آرام پهلوی دوم با حجاب و دیگر مظاهر اسلام در جامعه، برگزاری جشن‌های هنر شیراز بود. جشن‌هایی که در سال‌های اوج درآمدهای نفتی برگزار شد و شاه بیش از همیشه احساس قدرت و شکوه می‌کرد. اولین دوره جشن هنر شیراز در سال ۱۳۴۶ برگزار شد. در دوره هفتم این جشن‌های سالانه، بازیگر تئاتر «ملوس‌ها و نسناس‌ها» بر روی سن برهنه شد و تلاشی جدید برای تابوشکنی از برهنگی در جامعه ایرانی کلید خورد.

در ۹ دی ۱۳۵۵، سندی به تصویب دولت و شخص شاه رسید که موقعیت‌های مختلف، ممنوعیت ورود زنان چادری به وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی، ممنوعیت مسافرت زنان چادری با شرکت هواپیمایی ملی ایران و… بخشی از پیشنهادهای کوتاه‌مدت این سند است. این سند همچنین تاکید ویژه‌ای بر همکاری وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌ها برای جایگزین کردن مانتو و روسری به جای چادر داشته است.

سوالات متداول